بازی درمانی چیست

بازی درمانی (play therapy) به روشی از روان درمانی با کودکان گفته می شود که در آن درمانگر از خیال‌پردازی‌های کودک و مفاهیم نمادین بازی او به عنوان ابزاری برای درک بهتر و ارتباط با کودک بهره می‌گیرد. هدف بازی درمانی، کاهش آن دسته از مشکلات رفتاری و هیجانی است که به طور چشمگیری در کارکرد طبیعی کودک اخلال ایجاد می‌کنند. بهبود ارتباط میان کودک از یک سو و پدر و مادر از سوی دیگر در این روش درمانی هدف نخستین است.

اهداف کمتر آشکار در برگیرنده ی موارد زیر است:
بهبود بیان کلامی، توانایی خودنظارتی، بهبود کنترل تکانه، روش‌های سازگارانه‌تر رویارویی با اضطراب و ناامیدی، و بهبود ظرفیت اعتماد و ارتباط با دیگران. در این نوع درمان، درمانگر از درک رشد شناختی و مراحل مختلف رشد عاطفی و همچنین تعارضات رایج در این مراحل هنگام درمان کودک استفاده می‌کند. بازی درمانی برای درمان مشکلاتی استفاده می‌شود که رشد طبیعی کودک را مختل می‌کنند. چنین مشکلاتی ممکن است شدید باشند و ماه‌ها بدون درمان ادامه داشته باشند. برخی از دلایل مراجعه برای درمان شامل موارد زیر است: کج‌خلقی، رفتار پرخاشگرانه، مشکلات غیرپزشکی در کنترل روده یا مثانه، مشکلات خواب یا کابوس دیدن، و داشتن نگرانی یا ترس. این نوع درمان همچنین برای کودکانی که موارد زیر را تجربه کرده‌اند، بکار گرفته می‌شود: سوءاستفاده جنسی یا جسمی، غفلت، از دست دادن خانواده.

چرا بازی درمانی؟

کودکان افکار و احساسات خود را در هنگام بازی، بیشتر و بهتر از ارتباط کلامی، بیان می‌کنند. هنگامی که کودک بازی می‌کند، درمانگر به تشخیص مشکلات می پردازد، به الگوها یا روش‌های کاربرد موادی که برای کودک مهم هستند، می اندیشد. با گذشت زمان، درمانگر به کودک کمک می‌کند تا از بازی معنا پیدا کند.
گاهی کودکان درهنگام بازی درمانی، انواع دیگری از درمان را نیز دریافت می‌کنند. برای نمونه، کودکانی که توانایی کنترل توجه، تکانه‌ها، گرایش به واکنش خشونت‌آمیز یا اضطراب شدید را ندارند، ممکن است هنگام شرکت در بازی درمانی برای کاهش این علائم دارو مصرف کنند. در بازی درمانی به علائم روانشناختی کودک رسیدگی می‌شود. گاهی کودکان دچار اختلالات یادگیری هستند. این کودکان خردسال ممکن است برای کاهش احساس عزت نفس پایین، نگرانی بیش از اندازه، درماندگی و بی‌کفایتی که مربوط به مشکلات یادگیری و مشکلات تحصیلی آنهاست، در بازی درمانی شرکت کنند. افزون بر این، آنها باید گونه ی ویژه ای از آموزش به نام اصلاح شناختی را دریافت کنند که به مسائل ویژه یادگیری می‌پردازد.

کودکانی که مشکلات بدنی دارند باید برای ارزیابی پزشکی به پزشک ارجاع داده شوند تا ماهیت مشکل مشخص شود و در صورت لزوم، درمان پزشکی مناسب دریافت کنند. همچنین کودکانی که مشکلات تحصیلی دارند، باید برای روشن شدن وجود ناتوانیهای یادگیری، ارزیابی عصبی-روانشناختی یا ارزیابی عمیق روانشناختی شوند. در هر دو مورد، مشکلات روانشناختی ممکن است افزون بر بیماری‌های پزشکی و ناتوانی‌های یادگیری، نیز وجود داشته باشند، اما ممکن است مشکل اصلی نباشند و تنها درمان روانشناختی کافی نباشد. در بازی درمانی، پزشک در بیشتر نشست ها به تنهایی با کودک دیدار می‌کند و بسته به موقعیت، گاهی برای دیدار با پدر و مادر به صورت جداگانه یا با کودک، نشست هایی را ترتیب می‌دهد. ساختار جلسات به گونه‌ای ثابت نگهداشته می‌شود تا احساس امنیت و ثبات برای کودک و پدر و مادر فراهم شود. نشست ها هر هفته برای یک روز و یا یک ساعت معین برنامه‌ریزی می‌شوند و با مدت زمان یکسانی برگزار می‌شوند. شمار نشست ها معمولاً یک یا دو بار در هفته است و جلسات با پدر و مادر، دو بار در ماه، با کمی تغییر، برگزار می‌گردد. با وجود این طول جلسه بسته به محیط متفاوت خواهد بود. برای نمونه در محیط‌های خصوصی، نشست ها معمولاً ۴۵ تا ۵۰ دقیقه به درازا می‌کشد، در حالی که در بیمارستان‌ها و کلینیک‌های سلامت روان، مدت زمان آنها معمولاً ۳۰ دقیقه است. شمار نشست ها و مدت زمان درمان در هر نشست بسته به هدف های درمانی کودک متفاوت است.

در نخستین نشست با پدر و مادر، درمانگر می کوشد در حد توان، در زمینه چگونگی مشکلات کودک اطلاعاتی به دست آورد. از پدر و مادر اطلاعاتی در باره تاریخچه رشد، سابقه پزشکی، اجتماعی و مدرسه کودک، می گیرد؛ اینکه آیا پیش از این ارزیابی‌ها و برخی مداخلات انجام شده است یا خیر و ماهیت نتایج. اطلاعات مربوط به پیشینه پدر و مادر نیز مهم است زیرا زمینه گسترده‌تری را برای درک شرایط زندگی کودک در اختیار درمانگر قرار می‌دهد. فرآیند گرد‌آوری اطلاعات ممکن است بسته به سبک کار درمانگر، یک تا سه جلسه به درازا بکشد. برخی از پزشکان در نخستین دیدار با پدر و مادر، جنبه‌های مهم گذشته کودک را گردآوری می‌کنند و در نشست های بعدی به پرسیدن پرسش های مرتبط ادامه می‌دهند. درمانگر همچنین در نخستین نشست با کودک، اطلاعات مهمی را به دست می آورد. نشست های بعدی با پدر و مادر فرصت‌های خوبی برای آگاه کردن درمانگر از عملکرد کنونی کودک در خانه و مدرسه و ارائه راهکارهایی برای درمانگر هستند.
جزئیات گفتگو ها در نشست های با کودک به طور معمول با والدین در میان گذاشته نمی شود.تا حریم خصوصی کودک حفظ شود. بیان آزاد در دفتر درمانگر رواج داده می شو‌د که حس اعتماد به درمانگر را ایجاد می‌کند. اما درمانگران درک خود را از نیازها یا کشمکش های روانی کودک با پدر و مادر را در میان می‌گذارند.
برای درک بهتر روند بازی درمانی، درمان را می‌توان به صورت انجام یک رشته فعالیت های نخستین، میانی و نهایی توصیف کرد. مرحله اولیه شامل ارزیابی مشکل و آموزش کودک وپدر و مادر در مورد فرآیند درمان است. برای پدران و مادران، پیشنهادهایی درزمینه روش‌های فرزندپروری، روش‌های جایگزین برای برقراری ارتباط با فرزند و همچنین به عنوان منبعی برای بدست آوردن اطلاعات در باره رشد کودک ارائه می‌شود.

پایان درمان و خداحافظی با درمانگر

در نشست های نخست، درمانگر با کودک در باره ی دلیل مراجعه وی برای درمان صحبت می‌کند و توضیح می‌دهد که درمانگر برای از میان بردن مشکلات او کمک می‌کند. کودکان اغلب داشتن هرگونه مشکلی را انکار می‌کنند. لازم نیست که آنها داشتن هرگونه مشکلی را بپذیرند، زیرا ممکن است به دلیل عوامل شناختی و هیجانی طبیعی یا به این دلیل ساده که هیچ مشکلی را تجربه نمی‌کنند، توان انجام این کار را نداشته باشند. کودک از ماهیت نشست ها آگاه می‌شود؛ به ویژه به کودک گفته می‌شود که می‌تواند در مطب هر چیزی که می‌خواهد بگوید یا انجام دهد، تا زمانی که به کسی آسیبی نرسد، و آنچه در مطب گفته و انجام می‌شود، خصوصی نگهداشته می‌شود، مگر اینکه کودک با خطر آسیب رساندن به خودش روبرو شود.

بازی درمانی، بازتاب دهنده مسائلی است که برای کودک مهم هستند و معمولاً به مشکلات او مربوط می‌شوند. هنگامی که علائم کودک برای یک دوره زمانی پایدار فروکش کرد و کارکرد او با همسالان و بزرگسالان در خانه، مدرسه و فعالیت‌های فوق برنامه مناسب بود، تمرکز درمان از مشکلات به فرآیند خداحافظی تغییر می‌کند. این مرحله به عنوان مرحله پایان درمان شناخته می‌شود و نشان دهنده تغییر و نبود مشکلاتی است که انسان‌ها ممکن است در طول زندگی خود تجربه ‌کنند. از آنجا که این نوع درمان به شدت به رابطه درمانگر با کودک و همچنین با پدر و مادر بستگی دارد، پایان درمان به معنای تغییر رفتار ناسالم برای همه افراد درگیر، به ویژه برای کودک، خواهد بود. در راستای فرآیند درمانی انتقال افکار و احساسات، این مرحله فرصتی برای کودک است تا با احساسات خود در مورد پایان درمان و ترک درمانگر کنار بیاید. افزون بر ایجاد حس پایان، احتمال اینکه کودک پایان درمان را به اشتباه به عنوان طرد شدن توسط درمانگر تفسیر کند، کاهش می‌دهد. پدر و مادر نیز به حس پایان نیاز دارند و معمولاً تشویق می‌شوند که تجربه درمان را با درمانگردر میان بگذارند. درمانگر همچنین از فرصت خداحافظی با پدر و مادر و کودک پس از درگیر شدن در زندگی آنها به این روش، سپاسگزاری می‌کند و اغلب برای پدر و مادر و کودکان سودمند است که افکار و احساسات پزشک را در مورد پایان درمان بشنوند.

پیشنهاد می‌شود که پدر و مادر به کودک توضیح دهند که قرار است به یک درمانگر مراجعه کنند، در صورت امکان، مشکل خاصی را که در رشد کودک اختلال ایجاد می‌کند، مورد بحث قرار دهند و اینکه یک درمانگر قرار است به والدین و کودک آموزش دهد که چگونه اوضاع را بهتر کنند. همان گونه که گفته شد، کودک ممکن است حتی مشکلات آشکار را انکار کند، اما در این جا کافیست موافقت کند که با درمانگر دیدار کند و ببیند که درمان چگونه است. در پایان نشست های درمانی، گاهی کودکان، هنگامی با مشکلی روبرو می‌شوند که به آسانی قابل حل نیست، آنها می توانند برای نشست های اضافی به درمان بر‌گردند.

نتایج طبیعی درمان
نتایج طبیعی شامل کاهش چشمگیر یا ناپدید شدن مشکلات اصلی است که کودک در آغاز به خاطر آنها مراجعه کرده است. کودک همچنین باید در خانه، مدرسه، با همسالان خود به اندازه کافی عملکرد داشته باشد و باید بتواند در فعالیت‌های فوق برنامه شرکت کند و از آنها لذت ببرد.

نتایج غیرطبیعی
گاهی بازی درمانی علائم کودک را کاهش نمی‌دهد. این وضعیت می‌تواند در صورتی رخ دهد که کودک بسیار مقاوم به درمان باشد یا از شرکت در درمان خودداری کند. ممکن است روش‌های مقابله ای کودک آنقدر سختگیرانه باشد که یادگیری روش‌های سازگارانه‌تر برای او ممکن نباشد.