اعتیاد و تاثیر مواد مخدر بر مغز و رفتار
در گذشته دانشمندانی که به بررسی مواد مخدر و مصرف مواد می پرداختند، سالها در سایه افسانهها و تصورات نادرست نیرومندی می کوشیدند ماهیت اعتیاد را بشناسند. برای نمونه در دهه 1930 این باور که افراد معتاد از نظر اخلاقی فاسد وبی اراده اند، واکنشهای جامعه به مصرف مواد مخدر را شکل می داد و آن را به عنوان یک فساد اخلاقی به جای یک مشکل سلامتی در نظر می گرفت. از این رو بر مجازات و کیفر به جای پیشگیری و درمان تاکید می کرد. اما امروزه، در سایه پیشرفت علم، دیدگاهها و واکنشهای ما به اعتیاد و طیف گسترده تر اختلالات مصرف مواد به طرز چشمگیری دگرگون شده است. شناخت چگونگی کارکرد مغز، درک ما از مصرف اجباری مواد مخدر را متحول کرده و به ما کمک کرده است تا به طور مؤثر با این مشکل روبرو شویم.
بررسی های علمی نشان داده اند که اعتیاد یک اختلال پزشکی است که بر مغز تأثیر میگذارد و رفتار را تغییر میدهد. اکنون بسیاری از عوامل خطر زیست شناختی و محیطی را شناسایی کردهایم و در جستجوی تغییرات ژنتیکی هستیم که در ایجاد و پیشرفت این اختلال نقش دارند. دانشمندان از این دانش برای گسترش رویکردهای پیشگیری و درمان مؤثر بهره می گیرند که پیامدهای زیانبار مصرف مواد مخدر را برای افراد، خانوادهها و جامعه کاهش میدهد. با وجود این پیشرفتها، هنوز به طور کامل نمیدانیم که چرا برخی افراد به مواد مخدر اعتیاد پیدا میکنند یا چگونه مواد مخدر مغز را برای تقویت مصرف اجباری مواد تغییر میدهد. در اینجا کوشش شده است با ارائه اطلاعات علمی درباره اختلال اعتیاد به مواد مخدر، از جمله پیامدهای زیانبار فراوان آن و رویکردهای اساسی که برای پیشگیری و درمان اختلالات مصرف مواد مخدر ایجاد شدهاند، این شکاف پر شود.
چرا سوءمصرف مواد مخدر و اعتیاد نیازمند بررسی های بیشتری هستند؟
سوءمصرف و اعتیاد به الکل، نیکوتین و سایر داروهای غیرقانونی، سالانه بیش از ۷۰۰ میلیارد دلار برای آمریکاییها هزینه در پی دارد که افزایش هزینههای مراقبتهای بهداشتی، جرم و جنایت و از دست دادن بهرهوری از آن جمله است. هر ساله، داروهای غیرقانونی و تجویز شده و الکل به مرگ بیش از ۹۰،۰۰۰ آمریکایی میانجامد. مرگ ومیر ناشی از کشیدن سیگار و سایر فرآورده های تنباکو ۴۸۰،۰۰۰ مرگ در سال است. افراد در هیچ سنی از پیامدهای زیانبار سوءمصرف مواد مخدر و اعتیاد در امان نیستند. نوزادانی که در رحم مادر در معرض مواد مخدر قرار میگیرند، ممکن است نارس و کم وزن به دنیا بیایند. این شرایط میتواند رشد فکری کودک را کند کند و بر رفتار او در مراحل بعدی زندگی تأثیر بگذارد. نوجوانانی که از مواد مخدر مصرف میکنند، اغلب پرخاشگر میشوند، عملکرد تحصیلی ضعیفی دارند و ترک تحصیل میکنند. آنها در معرض بارداریهای ناخواسته، خشونت و بیماریهای عفونی هستند.بزرگسالانی که مواد مخدر غیر قانونی مصرف میکنند، اغلب در زمینه تفکر، یادآوری مطالب، تمرکز و توجه مشکل دارند. آنها اغلب به همین دلیل، رفتارهای اجتماعی ضعیفی از خود نشان میدهند و کارکرد های اجتماعی و روابط شخصی آنها آسیب میبیند. سوءمصرف مواد مخدر توسط پدرها و مادران اغلب با خانههای آشفته و پر از استرس و همچنین کودک آزاری و غفلت همراه است. چنین شرایطی به رفاه و رشد کودکان در خانه آسیب میرساند و ممکن است زمینه را برای سوءمصرف مواد مخدر در نسل بعدی نیز فراهم کند.
دانشمندان اثرات مواد مخدر بر مغز و رفتار افراد را بررسی میکنند. آنها از این اطلاعات برای گسترش برنامههای مربوط به پیشگیری از سوءمصرف مواد مخدر و کمک به افراد برای بهبودی از اعتیاد بهره می گیرند. برخی کارشناسان باور دارند که افزایش شناخت در باره اصول اولیه اعتیاد، افراد را وامی دارد تا در زندگی خود انتخابهای آگاهانهای داشته باشند، بر پایه سیاستها و برنامههای مبتنی بر علم زندگی کنندو از این رو مصرف مواد مخدر و اعتیاد را در جوامع خود کاهش دهند و از پژوهش های علمی که رفاه مردم را بهبود میبخشد، حمایت کنند.
امروز می دانیم که اعتیاد یک بیماری مزمن و عودکننده است، بر مغز تأثیر میگذارد و باعث میشود که فرد علیرغم پیامد های زیانبار آن، پیوسته به دنبال مواد مخدر و مصرف آن باشد. اعتیاد یک بیماری مغزی شمرده میشود زیرا مواد مخدر ساختار وکارکرد مغز را تغییر میدهند. درست است که برای بیشتر افراد، تصمیم اولیه برای مصرف مواد مخدر داوطلبانه است. اما با گذشت زمان، سوءمصرف مواد مخدر میتواند باعث تغییراتی در مغز شود که کنترل خود و توانایی فرد در تصمیمگیری درست را از بین میبرد و انگیزههای شدیدی برای مصرف مواد مخدرپدید می آورد. اعتیاد به مواد مخدر یک بیماری است، مانند دیابت، آسم یا بیماری های قلبی-عروقی و میتوان آن را با موفقیت مدیریت کرد. درمان به افراد کمک میکند تا با اثرات زیانبار و نیرومند اعتیاد مقابله کنند و کنترل زندگی خود را دوباره به دست آورند. همانند سایر بیماریهای مزمن، عود بیماری دور از ذهن نیست. اما عود به معنای شکست نیست، بلکه نشان میدهد که درمان باید دوباره آغاز شود یا برنامه درمان تغییر کند تا به درمان معتاد کمک کند و به طور کامل بهبودی یابد.
چرا برخی افراد معتاد میشوند، در حالی که برخی دیگر نه؟
هیچ عاملی نمیتواند پیشبینی کند که آیا فرد به مواد مخدر معتاد خواهد شد یا خیر. خطر اعتیاد تحت تأثیر عوامل زیستشناختی، محیط اجتماعی فرد قرار دارد. هرچه عوامل خطر بیشتری در فرد وجود داشته باشد، احتمال اینکه به مصرف مواد مخدر روی آورد، بیشتر است. برای نمونه: ژنهایی که افراد با آنها متولد میشوند، در ترکیب با عوامل محیطی نیمی از آسیبپذیری آنها در برابر اعتیاد را شکل میدهند. افزون براین، جنسیت، قومیت و وجود اختلالات روانی ممکن است بر خطر سوءمصرف مواد مخدر و اعتیاد تأثیر بگذارند. محیط زندگی یک فرد دارای تأثیرات گوناگونی است. از خانواده و دوستان گرفته تا وضعیت اجتماعی-اقتصادی و کیفیت زندگی، فشار همسالان، سوءاستفاده های جسمی و جنسی، استرس و دخالت والدین میتواند تا اندازه زیادی بر روند سوءمصرف مواد مخدر و اعتیاد در زندگی فرد تأثیر بگذارند. عوامل ژنتیکی و محیطی در زندگی فرد در تعامل هستند تا بر آسیبپذیری در برابر اعتیاد تأثیر بگذارند. اگرچه مصرف مواد مخدر در هر سنی میتواند به اعتیاد بیانجامد، اما هرچه مصرف مواد مخدر زودتر آغاز شود، احتمال پیشرفت آن به سوءمصرف جدیتر، بیشتر است. و از آنجا که مغز نوجوانان هنوز در مناطقی که تصمیمگیری، توان داوری و خودکنترلی را کنترل میکنند، در حال رشد است، آنها به ویژه مستعد رفتارهای پرخطر، از جمله امتحان کردن مواد مخدر هستند.مواد مخدر چگونه در مغز کار میکنند؟
مواد مخدر به سیستم ارتباطی مغز نفوذ میکنند و شیوه ارسال، دریافت و پردازش اطلاعات توسط سلولهای عصبی را مختل میکنند. مواد مخدر همانند پیامرسانهای شیمیایی طبیعی در مغزعمل می کنند، به بیان دیگر کارکرد آنها را تقلید می کنند. از این رو به دلیل شباهت ساختار شیمیایی بین مواد مخدر و پیام رسان های عصبی که به طور طبیعی توسط مغز تولید میشوند، برخی از مواد مخدر، مانند ماریجوانا و هروئین، می توانند گیرندههای مغز را فریب دهند و سلولهای عصبی را وادار به ارسال پیامهای غیرطبیعی به سایر سلول های مغزی و تحریک بیش از اندازه سامانه پاداش دهی با پر کردن مدار با دوپامین کنند. دوپامین یک پیام رسان عصبی است که در مناطقی از مغز وجود دارد و حرکت، احساسات، انگیزه و احساس لذت را تنظیم میکند. تقریباً سوء مصرف همه مواد مخدر ، به طور مستقیم یا غیرمستقیم، این سیستم را فعال میکنند. برخی از مواد مخدر، به ویژه محرکهایی مانند متآمفتامین و کوکائین، باعث میشوند سلولهای عصبی مقادیر غیرطبیعی زیادی از پیام رسانهای عصبی طبیعی را آزاد کنند یا از بازیافت طبیعی آنها پیشگیری کنند، که برای خاموش کردن سیگنال های بین یاخته ها (سلول ها) عصبی لازم است.اگر فردی به مصرف مواد مخدر ادامه دهد، چه اتفاقی برای مغز وی روی می دهد؟
مغز سازگار میشود. در پاسخ به افزایش شدید دوپامین، مغز با کاهش تعداد گیرندههای دوپامین موجود واکنش نشان می دهد. از این رو کارکرد مدار پاداش دهنده کاهش مییابد. معتادان به مواد مخدر ناگزیرند برای بازگرداندن کارکرد دوپامین خود به حالت عادی، مواد مخدر مصرف کنند و برای رسیدن به اوج پیشین، به مقادیر بیشتر دوپامین نیاز دارند. به این وضعیت" تحمل " گفته میشود. سوءمصرف بلندمدت باعث ایجاد تغییراتی در سایر سیستمهای شیمیایی مغز، از جمله گلوتامات، که یک پیام رسان عصبی دیگر است و بر مدار پاداش و توانایی یادگیری تأثیر میگذارد، میشود.هنگامی که غلظت بهینه گلوتامات توسط سوء مصرف مواد مخدر تغییر میکند، مغز تلاش میکند تا آن را جبران کند، که خود میتواند باعث اختلال در عملکرد شناختی شود. سوء مصرف مواد مخدر میتواند سیستمهای حافظه ناخودآگاه را فعال کند. شرطیسازی یکی از نمونههای این نوع یادگیری است که در آن نشانههای محیطی، مانند افراد یا مکانهای ویژه، با تجربه مواد مخدر مرتبط میشوند و اگر فرد در معرض این نشانهها قرار گیرد، حتی بدون اینکه خود ماده مخدر وجود داشته باشد، میتواند هوسهای غیرقابل کنترلی را برای مصرف دوباره مواد پدید آورند.
تصویربرداری مغز از افراد معتاد به مواد مخدر، تغییراتی را در مناطقی از مغز نشان میدهد که برای قضاوت، تصمیمگیری، یادگیری، حافظه و کنترل رفتار حیاتی هستند. این تغییرات احتمالاً همان چیزی است که فرد معتاد را به جستجوی اجباری و مصرف مواد مخدر با وجود پیامدهای ناپسند آن وا میدارد.
آیا اعتیاد میتواند با موفقیت درمان شود؟
بله. بررسی ها نشان داده اند که ترکیب داروهای درمان اعتیاد، با رفتاردرمانی بهترین راه برای تضمین موفقیت برای بیشتر بیماران است. رویکردهای درمانی که متناسب با الگوهای سوء مصرف مواد مخدر بیمار و مشکلات پزشکی، روانپزشکی و اجتماعی همزمان او طراحی شدهاند، میتوانند به بهبودی پایدار و زندگی بدون سوء مصرف مواد مخدر بیانجامند.کارکرد عادی مغز چگونه است
مغز انسان پیچیدهترین عضو بدن است. این توده تقریبا 1400 گرمی که از ماده خاکستری و سفید تشکیل گردیده، در مرکز همه فعالیتهای انسانی قرار دارد. ما برای رانندگی، لذت بردن از غذا، نفس کشیدن، خلق یک شاهکار هنری و لذت بردن از فعالیتهای روزمره به آن نیاز داریم. مغز کارکردهای اساسی بدن ما را تنظیم میکند، ما می توانیم در برابر هر تجربه ایآن را تفسیر و به آن پاسخ دهیم. به طور خلاصه، مغز ما خودِ ما است.مغز اغلب مانند یک کامپیوتر فوقالعاده پیچیده کار می کند. به جای مدارهای الکترونیکی روی تراشههای سیلیکونی در دستگاههای کامپیوتری، مغز از میلیاردها سلول به نام نورون ( سلول عصبی) تشکیل شده است که در مدارها و شبکههایی سازماندهی شدهاند. هر پی یاخته (نورون) به عنوان یک سوئیچ عمل میکند و جریان اطلاعات را کنترل میکند. اگر یک نورون سیگنالهای کافی از نورونهای دیگری که به آن متصل است دریافت کند، فعال میشود و سیگنال خود را به سایر نورونهای موجود در مدار ارسال میکند.
مغز از بخشهای زیادی با مدارهای به هم پیوسته تشکیل شده است که همگی به عنوان یک گروه با هم کار میکنند. مدارهای گوناگون مغز مسئول هماهنگی و انجام عملکردهای ویژه هستند. شبکههای نورونی سیگنالها را به یکدیگر و به بخشهای مختلف مغز، نخاع و اعصاب بقیه بدن می فرستند.
برای فرستادن یک پیام، یک نورون، یک پیام رسان عصبی را به شکاف (یا سیناپس) بین خود و سلول بعدی آزاد میکند. پیام رسان عصبی از سیناپس عبور نموده و مانند کلید قفل به گیرندههای نورون گیرنده میپیوند. این پیام باعث ایجاد تغییراتی در سلول گیرنده میشود. پیام رسانهای دیگری، ماده شیمیایی فرستاده شده را بازیافت میکنند (یعنی آن را به نورونی که آنها را آزاد کرده است برمیگردانند) و در نتیجه سیگنال بین نورونها را محدود یا خاموش میکنند.
مواد مخدر چگونه در مغز کار میکنند؟
مواد مخدر در شیوه ارسال، دریافت و پردازش سیگنالها توسط نورونها به کمک پیام رسانهای عصبی اخلال ایجاد میکنند. برخی از مواد، مانند ماریجوانا و هروئین، میتوانند نورونها را فعال کنند زیرا ساختار شیمیایی آنها از یک پیام رسان عصبی طبیعی در بدن تقلید میکند. این امر به مواد اجازه میدهد تا به نورونها متصل شده و آنها را فعال کنند. اگرچه این داروها مواد شیمیایی خود مغز را تقلید میکنند، اما نورونها را به همان روش یک پیام رسان عصبی طبیعی فعال نمیکنند بلکه سبب می شوند تا پیامهای غیرطبیعی به درون شبکه بفرستند. سایر داروها، مانند آمفتامین یا کوکائین، نیز میتوانند نورونها را وادارند که مقادیر غیرطبیعی زیادی از پیام رسانهای عصبی طبیعی را آزاد کنند یا با دخالت در کارکرد پیام رسانها، از بازیافت طبیعی این مواد شیمیایی مغز جلوگیری کنند. که خود نیز ارتباط طبیعی بین نورونها را تقویت یا مختل میکند. مواد مخدر میتوانند نواحی مهم مغز را که برای عملکردهای حیاتی ضروری هستند تغییر دهند و میتوانند مصرف اجباری مواد مخدر را که نشانه اعتیاد است، هدایت کنند. در یک تجربه لذتبخش، انفجار دوپامین سیگنال میدهد که اتفاق مهمی در حال رخ دادن است که باید به خاطر سپرده شود. افزایش میزان دوپامین باعث تغییراتی در پیوند عصبی میشود که تکرار دوباره و دوباره فعالیت را بدون فکر کردن به آن آسانتر میکند و به شکلگیری عادات میانجامد.در حالیکه مواد مخدر سرخوشی شدید ایجاد میکنند، موجهای بسیار بزرگتری از دوپامین تولید میکنند که به شدت ارتباط بین مصرف مواد مخدر، لذت ناشی از آن وهمه نشانههای خارجی مرتبط با تجربه را تقویت میکند. موجهای بزرگ دوپامین به مغز «میآموزند» که به قیمت از دست دادن اهداف و فعالیتهای سالمتر دیگر، فرد به دنبال مواد مخدر و مصرف آن باشد.
نشانههایی در برنامه روزانه یا محیط فرد که به دلیل تغییرات در مدار پاداش با مصرف مواد مخدر مرتبط شدهاند، میتوانند هر زمان که فرد در معرض این نشانهها قرار میگیرد، حتی اگر خود ماده مخدر در دسترس نباشد، هوسهای غیرقابل کنترلی را برای مصرف دیگر بار آنها ایجاد کنند. این «واکنش» آموخته شده میتواند مدت زیادی طول بکشد، حتی در افرادی که سالهاست از مواد مخدر استفاده نکردهاند، میتوانند هنگام بازگشت به محله یا خانهای قدیمی که در آن مواد مخدر مصرف میکردند، هوسهای شدیدی را برای مصرف مواد یا تجربه دوباره سرخوشی ها احساس کنند.
چرا مواد مخدر اعتیادآورتر از پاداشهای طبیعی هستند؟
برای مغز، تفاوت بین پاداشهای عادی و پاداشهای مواد مخدر را میتوان به تفاوت بین کسی که در گوش شما زمزمه میکند و کسی که در میکروفون فریاد میزند، تشبیه کرد. همانطور که ما صدای رادیو را که خیلی بلند است کم میکنیم، مغز کسی که مواد مخدر مصرف کرده است، با تولید انتقالدهندههای عصبی کمتر در مدار پاداش یا با کاهش تعداد گیرندههایی که میتوانند سیگنالها را دریافت کنند، خود را سازگار میکند. در نتیجه، توانایی فرد برای تجربه لذت از فعالیتهای پاداشدهنده طبیعی (یعنی تقویتکننده) نیز کاهش مییابد.از سوی دیگر فردی که مواد مخدر مصرف میکند، در نهایت احساس پوچی، بیانگیزگی و افسردگی میکند وتوان لذت بردن از چیزهایی که قبلاً لذتبخش بودند، را از دست می دهد. اکنون، فرد برای تجربه حتی سطح عادی پاداش، نیاز به مصرف مواد مخدر دارد که تنها مشکل را بدتر میکند و به ادامه یک چرخه معیوب می انجامد. همچنین، فرد اغلب برای تولید سرخوشی آشنا (اثری که به عنوان تحمل شناخته میشود) نیاز به مصرف مقادیر بیشتری از دارو دارد. اعتیاد بسیار شبیه سایر بیماریها، مانند بیماری های قلبی-عروقی است. هر دو کارکرد طبیعی و سالم اندامهای بدن را مختل میکنند، پیامدهای زیانبار جدی دارند و قابل پیشگیری و درمان هستند. اما اگر درمان نشوند، میتوانند تا پایان عمر ادامه داشته باشند.
چرا برخی افراد مواد مخدر مصرف میکنند؟
به طور کلی، افراد به دلایل گوناگونی مصرف مواد مخدر را آغاز میکنند:برای داشتن احساس خوب: مصرف غیر قانونی بیشتر مواد مخدر احساس سرخوشی شدیدی ایجاد میکنند. این احساس اولیه سرخوشی، اثرات دیگری را نیز به دنبال دارد که بسته به نوع داروی مصرفی متفاوت است. برای نمونه، در مورد محرکهایی مانند کوکائین، "سرخوشی" با احساس قدرت، اعتماد به نفس و افزایش انرژی همراه است. اما سرخوشی ناشی از مواد افیونی مانند هروئین، احساس آرامش و رضایت ایجاد می کند.
برای بدست آوردن احساس بهتر: برخی از افراد دچار اضطراب اجتماعی، استرس و افسردگی، در تلاش برای کاهش احساس پریشانی، سوء مصرف مواد مخدر را آغاز میکنند. استرس میتواند نقش مهمی در شروع مصرف مواد مخدر و ادامه سوء مصرف آنها یا عود در بیمارانی که از اعتیاد بهبود مییابند، داشته باشد.
برای بهتر شدن شرایط موجود: برخی افراد برای افزایش یا بهبود کارکرد شناختی یا ورزشی خود تحت فشار هستند، که در سوءمصرف پیاپی داروهایی مانند محرکها یا دارو های استروئیدی آنابولیک/آندروژنیک نقش دارند.
کنجکاوی و با این استدلال که چون دیگران این کار را میکنند، من هم آن را امتحان می کنم: از این نظر، نوجوانان به ویژه به دلیل تأثیر نیرومند فشار همسالان، آسیبپذیر هستند. نوجوانان بیشتر از بزرگسالان احتمال دارد که برای تحت تأثیر قرار دادن دوستان و ابراز استقلال خود از قوانین پدر و مادر و مقررات اجتماعی، درگیر رفتارهای پرخطر یا جسورانه شوند.
در اینجا پرسشی که برای بسیاری از افراد مطرح است این است که اگر مصرف مواد مخدر می تواند احساس خوبی به افراد بدهد یا احساس بهتری داشته باشند، مشکل چیست؟ هنگامی که آنها برای نخستین بار از یک ماده مخدر استفاده میکنند، ممکن است آنچه را که به نظر میرسد اثرات مثبت است، درک کنند. آنها همچنین ممکن است باور داشته باشند که میتوانند مصرف خود را کنترل کنند. با این حال، مواد مخدر میتوانند به سرعت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهند.
با گذشت زمان، اگر مصرف مواد مخدر ادامه یابد، سایر فعالیتهای لذتبخش کمتر لذتبخش میشوند و مصرف دارو برای اینکه مصرفکننده احساس "عادی" داشته باشد، ضروری میشود. آنها ممکن است سپس به طور وسواسگونهای به دنبال مواد مخدر بروند و آن را مصرف کنند، حتی اگر این کار مشکلات بزرگی برای خود و بستگانشان پدید آورد. برخی از افراد ممکن است حتی در مراحل اولیه مصرف مواد مخدر، احساس نیاز به مصرف دوزهای بالاتر یا پی در پی داشته باشند. اینها نشانههای بارز اعتیاد هستند. حتی مصرف نسبتاً متوسط مواد مخدر نیز خطراتی را به همراه دارد. در نظر بگیرید که چگونه یک فرد معتاد به الکل میتواند مست شود، پشت فرمان ماشین بنشیند و به سرعت یک فعالیت لذتبخش را به یک فاجعه تبدیل کند که زندگی بسیاری را تحت تأثیر قرار میدهد.
تصمیم اولیه برای مصرف مواد مخدر معمولاً داوطلبانه است. با این حال، با ادامه مصرف، توانایی فرد برای اعمال کنترل بر خود میتواند به طور جدی کاهش یابد. وجود اختلال در کنترل رفتار خود، یکی از ویژگی های مهم اعتیاد است. بررسی های انجام شده به کمک تصویربرداری مغزی از افراد دچار اعتیاد، تغییرات فیزیکی در مناطقی از مغز را نشان میدهد که برای داوری، تصمیمگیری، یادگیری، حافظه و کنترل رفتار دارای اهمیت حیاتی هستند. پژوهشگران بر این باورند که این تغییرات، شیوه عملکرد مغز را تغییر میدهند و ممکن است به بروز رفتارهای وسواسی و ویرانگر اعتیاد کمک کنند.
چرا برخی افراد به مواد مخدر معتاد میشوند؟
مانند هر بیماری دیگری، آسیبپذیری در برابر اعتیاد از فردی به فرد دیگر متفاوت است و هیچ عاملی نمی تواند تعیین کند که یک فرد به مواد مخدر معتاد خواهد شد یا خیر. به طور کلی، هرچه عوامل خطر بیشتری در یک فرد وجود داشته باشد، احتمال روی آوردن وی به مصرف مواد مخدر بیشتر میشودنخستین تعاملات کودکان در خانواده برای رشد سالم آنها بسیار مهم است. می دانیم که مراقبت های نگهدارنده، خطر ابتلا به اعتیاد را در فرد کاهش میدهند. عوامل خطر ممکن است محیطی باشند مانند شرایط خانه، مدرسه و محله. یا زیست شناختی برای نمونه، عوامل ارثی یا ژنهای فرد، مراحل رشد او و حتی جنسیت یا قومیت او باشند.
خانه و خانواده: تأثیر محیط خانه، به ویژه در دوران کودکی، یک عامل بسیار مهم بشمار می روند. پدر و مادر یا بستگان مسنتر خانواده که الکل یا مواد مخدر مصرف میکنند یا درگیر رفتارهای مجرمانه هستند، میتوانند خطر روی آوردن کودکان را به مشکلات مواد مخدر افزایش دهند.
همسالان و مدرسه: دوستان و آشنایان میتوانند در دوران نوجوانی تأثیر فزایندهای داشته باشند. همسالان مصرفکننده مواد مخدر میتوانند حتی کسانی را که عوامل خطر ندارند، برای نخستین بار به امتحان کردن مواد مخدر تشویق کنند. شکست تحصیلی یا مهارتهای اجتماعی ضعیف میتواند کودک را در معرض خطر بیشتری برای مصرف یا اعتیاد به مواد مخدر قرار دهد. به طور کلی، مصرف زودهنگام، در دسترس بودن، هزینه، روش مصرف، اثر خود دارو، ژنتیک، جنسیت، اختلالات روانی، خانه آشفته و مورد آزار و اذیت قرار گرفتن در دوران کودکی، مصرف و نگرش والدین، تأثیر همسالان، نگرشهای جامعه، پیشرفت تحصیلی ضعیف از عواملی هستند که می توانند در گرایش افراد به مصرف غیر قانونی مواد مخدر نقش داشته باشند
عوامل خطر
کارشناسان برآورد کرده اند که عوامل ژنتیکی بین ۴۰ تا ۶۰ درصد از آسیبپذیری فرد در برابر اعتیاد را تشکیل میدهند. این یافته در برگیرنده تاثیرعوامل محیطی و ارثی بر کارکرد فرد است. مرحله رشد فرد و سایر شرایط پزشکی که ممکن است داشته باشد، نیز از عوامل خطر هستند. نوجوانان و افراد دچار اختلالات روانی در مقایسه با جمعیت عمومی در معرض خطر بیشتری برای سوء مصرف مواد مخدر و اعتیاد هستند.چه عوامل دیگری خطر اعتیاد را افزایش میدهند؟
مصرف زودهنگام: با آنکه مصرف مواد مخدر در هر سنی میتواند به اعتیاد بیانجامد، بررسی ها نشان داده اند که هر چه فرد زودتر مصرف مواد مخدر را آغاز کند، احتمال دچار شدن به مشکلات جدی در او بیشتر است. این یافته ممکن است نشان دهنده تأثیر زیانباری باشد که مواد مخدر میتواند بر مغز در حال رشد داشته باشد؛ همچنین ممکن است ناشی از ترکیبی از عوامل آسیب زای اجتماعی و زیست شناختی اولیه، از جمله روابط ناپایدار خانوادگی، قرار گرفتن در معرض سوءاستفاده جسمی یا ...، زمینه های ارثی یا بیماری روانی باشد. با این حال، مصرف زودهنگام، همچنان یک شاخص نیرومند مشکلات پیش رو، از جمله اعتیاد است.روش مصرف مواد: کشیدن یا تزریق دارو به رگ، پتانسیل اعتیادآوری آن را افزایش میدهد. هر دو شیوه مصرف مواد (دودی و تزریقی) طی چند ثانیه به مغز میرسند و بی درنگ فرد را دچار سرخوشی شدید میکنند. این "نشئگی" شدید میتواند پس از چند دقیقه محو شود و فرد مصرفکننده را به سطوح پایینتر و طبیعیتری برساند. دانشمندان باور دارند که این تضاد شدید، برخی افراد را به سمت مصرف پی در پی مواد مخدر وادار می کند تا بتوانند آن حالت لذتبخش زودگذر را دوباره به دست آورند.
مغز تا بزرگسالی به رشد خود ادامه میدهد و در دوران نوجوانی دچار تغییرات چشمگیری میشود: یکی از نواحی مغز که هنوز در دوران نوجوانی در حال رشد و رسیدگی است، قشر جلوی مغز است. بخشی از مغز که به کمک آن میتوانیم موقعیتها را ارزیابی کنیم، تصمیمات درستی بگیریم و بر احساسات و خواستههای خود کنترل داشته باشیم. این امرآنها را در معرض خطر فزایندهای برای تصمیمگیریهای نادرست (مانند امتحان کردن مواد مخدر یا ادامه مصرف آنها) قرار میدهد. همچنین، مصرف مواد مخدر در این دوره از رشد ممکن است باعث تغییرات مغزی گسترده ای شود که پیامدهای ژرف و بلند مدتی داشته باشند. نظرسنجیهای ملی مصرف مواد مخدر نشان داه اند که برخی از کودکان در سن 12 یا 13 سالگی به مصرف مواد مخدر روی میآورند.
آیا برنامههای مبتنی بر پژوهش و بررسی میتوانند از اعتیاد به مواد مخدر در جوانان پیشگیری کنند؟
بله. اصطلاح "مبتنی بر پژوهش" به این معنی است که این برنامهها به طور منطقی و بر پایه شواهد علمی کنونی طراحی شدهاند، به طور دقیق آزمایش شدهاند و نتایج مثبتی نشان دادهاند. دانشمندان طیف گستردهای از برنامهها را گسترش دادهاند که به طور مثبت تعادل بین عوامل خطر و محافظتکننده برای سوءمصرف مواد مخدر را در خانوادهها، مدارس و جوامع تغییر میدهند. بررسی ها نشان دادهاند که برنامههای مبتنی بر پژوهش، میتوانند کاهش چشمگیری را در زمینه مصرف زودهنگام دخانیات، الکل و مواد مخدر غیرقانونی پدید آورند.مصرف مواد مخدر غیرقانونی از دوران نوجوانی آغاز میشود. نظرسنجی ملی در زمینه مصرف مواد مخدر و سلامت، 2011 و 2012. نشان داده اند که مصرف مواد در گروه سنی 12تا 13 سال 2/9%، در گروه سنی 14 تا 15 سال، 8%، در گروه سنی 16 تا 17 سال 11/2%، و در گروه سنی 18 تا20 سال 10/4 آغاز شده است. این بررسی نشان داده است که با افزایش سن، روی آوردن جوانان به مصرف مواد غیر قانونی به شدت کاهش یافته است.
نواحی مغزی که تحت تأثیر سوءمصرف مواد مخدر قرار میگیرند عبارتند از:
ساقه مغز، که عملکردهای اساسی حیاتی برای زندگی مانند ضربان قلب، تنفس و خواب را کنترل میکند.
ز قشر مغز، که به مناطقی تقسیم میشود که عملکردهای خاص را کنترل میکنند. نواحی مختلف اطلاعات دریافتی از حواس ما را پردازش میکنند و ما را قادر به دیدن، احساس کردن، شنیدن و چشیدن میکنند. قسمت جلویی قشر مغز، قشر پیشانی مغز، که مرکز تفکر است؛ این بخش از مغز، توانایی ما را برای تفکر، برنامهریزی، حل مشکلات و تصمیمگیری تقویت میکند.
سیستم لیمبیک، که در برگیرنده مدار پاداش مغز است. این سیستم شماری از ساختارهای مغز را به هم می پیوندد که توانایی ما را در زمینه احساس لذت کنترل و تنظیم میکنند. احساس لذت ما را به تکرار رفتارهایی که برای وجود ما حیاتی هستند، وادار میکند. سیستم لیمبیک توسط فعالیتهای سالم و پایدار مانند غذا خوردن و معاشرت فعال میشود - اما توسط مواد مخدر نیز فعال میشود. افزون بر این، سیستم لیمبیک مسئول درک ما از سایر احساسات، چه مثبت و چه منفی است. از این رو مسئول تغییر خلق و خوی نیز شناخته می شود.
چگونه تحریک مدار لذت مغز به ما میآموزد که به مصرف مواد مخدر ادامه دهیم؟
مغز ما به گونهای به هم پیوند داده شده است که با ارتباط دادن برخی فعالیتها با لذت یا پاداش، آن فعالیتها پایدار و تکرار شوند. هر زمان که مدار پاداش فعال شود، مغز متوجه میشود که اتفاق مهمی رخ داده است که باید به خاطر سپرده شود و به ما میآموزد که آن را بارها و بارها بدون فکر کردن تکرار کنیم. از آنجا که مواد مخدر همان مدار را تحریک میکنند، ما یاد میگیریم که به همان روش از مواد مخدر سوء استفاده کنیم.چرا مواد مخدر اعتیادآورتر از پاداشهای طبیعی هستند؟
هنگامی که برخی مواد مخدر مصرف میشوند، میتوانند ۲ تا ۱۰ برابر، دوپامینی که پاداشهای طبیعی مانند غذا خوردن و رابطه جنسی آزاد میکنند، آزاد کنند. در برخی موارد، این رویداد تقریباً بیدرنگ رخ میدهد (مانند زمانی که مواد مخدر کشیده یا تزریق میشوند) و اثرات آن میتواند بسیار بلند مدتتر از اثرات ناشی از پاداشهای طبیعی باشد. تاثیر آنها بر مدار لذت مغز، نیز می تواند بر اثرات ناشی از رفتارهای پاداشدهنده طبیعی پیشی بگیرد. تأثیر چنین پاداش نیرومندی، افراد را به شدت وادار میکند تا بارها و بارها مواد مخدر مصرف کنند. به همین دلیل است که دانشمندان گاهی میگویند سوء مصرف مواد مخدر پدیده ای است که ما یاد میگیریم خیلی خیلی خوب انجام دهیم.مواد مخدر، مرکز لذت مغز را هدف قرار میدهند. این مدارهای مغزی برای پاداشهای طبیعی مانند غذا، موسیقی و رابطه جنسی مهم هستند. معمولاً دوپامین در پاسخ به پاداشهای طبیعی مانند غذا افزایش مییابد. هنگام مصرف کوکائین، افزایش دوپامین اغراقآمیز است.
پیامدهای پزشکی اعتیاد به مواد مخدر
افرادی که از اعتیاد رنج میبرند، اغلب یک یا چند مشکل پزشکی نیز دارند که ممکن است شامل بیماریهای ریوی یا قلبی-عروقی، سکته مغزی، سرطان و اختلالات روانی باشد. تصویربرداری از قفسه سینه و آزمایشهای خون، اثرات زیانبار سوءمصرف بلند مدت مواد مخدر را در سراسر بدن نشان میدهند. برای نمونه، نشان داده شده است که دود تنباکو باعث سرطان دهان، گلو، حنجره، خون، ریهها، معده، لوزالمعده، کلیه، مثانه و دهانه رحم میشود. افزون بر این، برخی از مواد مخدر، مانند مواد استنشاقی، برای سلولهای عصبی سمی هستند و ممکن است به آنها در مغز یا سیستم عصبی محیطی آسیب برسانند یا آنها را از بین ببرند.آیا سوء مصرف مواد مخدر باعث اختلالات روانی میشود یا برعکس؟
سوء مصرف مواد مخدر و بیماریهای روانشناختی اغلب با هم همراه هستند. در برخی موارد، اختلال های روانی مانند اضطراب، افسردگی یا اسکیزوفرنیا ممکن است پیش از اعتیاد وجود داشته باشند. در موارد دیگر، سوء مصرف مواد مخدر ممکن است این اختلالات روانی را به ویژه در افرادی که آسیبپذیریهای ویژه ای دارند، تحریک یا تشدید کنند.
برخی از اثرات مواد غیر قانونی خاص
نیکوتین یک محرک اعتیادآور است که در سیگار و سایر فرآورده های تنباکو یافت میشود. دود تنباکو خطر ابتلا به سرطان، آمفیزم، اختلالات برونش و بیماریهای قلبی- عروقی را در مصرفکننده افزایش میدهد. میزان مرگ و میر مرتبط با اعتیاد به دخانیات بسیار بالا برآورد شده است. اگر روند کنونی سیگار کشیدن ادامه یابد، پیشبینی میشود که شمار کل مرگ و میر در این قرن به ۱ میلیارد نفر برسد. مصرف الکل میتواند به مغز و بیشتر اندامهای بدن آسیب برساند. مناطقی از مغز که به ویژه در برابر آسیبهای مرتبط با الکل آسیبپذیرند، قشر مغز (که مسئول کارکردهای عالی مغز، از جمله حل مسئله و تصمیمگیری است)، هیپوکامپ ( که برای حافظه و یادگیری دارای اهمیت بشمار می رود) و مخچه (که برای هماهنگی حرکتی مهم است) هستند.
ماریجوانا که رایجترین ماده غیرقانونی است، حافظه و یادگیری کوتاهمدت، توانایی تمرکز و توجه و هماهنگی را مختل میکند. همچنین ضربان قلب را افزایش میدهد، میتواند به ریهها آسیب برساند و میتواند خطر روانپریشی را در افرادی که آسیبپذیری زمینهای دارند، افزایش دهد.
داروهای تجویزی، از جمله مسکنهای کدئین دار، آرامبخشهای ضد اضطراب (مانند والیوم و زاناکس) و محرکهای ADHD (مانند آدرال و ریتالین) معمولاً برای خوددرمانی مشکلات پزشکی یا با هدف ایجاد نشئگی(بهویژه همراه با محرکها) می توانند مورد سوءمصرف قرار گیرند. با این حال، سوءمصرف این داروها میتواند به اعتیاد و حتی در برخی موارد، به مرگ بیانجامد. برای نمونه، مسکنهای افیونی اغلب با خرد شدن و تزریق یا استنشاق مورد سوءمصرف قرار میگیرند که خطر اعتیاد و مصرف بیش از اندازه (over dose) را به شدت افزایش میدهد. متأسفانه، یک باور نادرست وجود دارد که چون این داروها توسط پزشکان تجویز میشوند، حتی اگر به طور غیرقانونی یا توسط شخص دیگری غیر از آنچه برای آنها تجویز شده است، استفاده شوند، بیخطر هستند.
آیا اعتیاد میتواند با موفقیت درمان شود؟
بله. اعتیاد یک بیماری قابل درمان است. بررسی های انجام شده در زمینه اعتیاد و درمان اختلالات مصرف مواد، به گسترش مداخلات مبتنی بر شواهد انجامیده است که به افراد کمک میکند تا سوء مصرف مواد مخدر را کنار گذاشته و زندگی پرباری را از سر بگیرند.همانند سایر بیماریهای مزمن، اعتیاد را میتوان با موفقیت مدیریت کرد. اما درمان، افراد را توانمند میسازد تا با اثرات زیانبار نیرومند اعتیاد بر مغز و رفتار خود مقابله کرده و کنترل زندگی خود را دوباره به دست آورند.
تست مهارتهای اجتماعی نوجوانان
تست تفکر انتقادی
تست رضایت شغلی
تست ارزشهای آلپورت
تست سبک یادگیری وارک