اختلال شخصیتی پارانوئید

پارانویا یک احساس همیشگی داشتن سوءظن و بدگمانی به دیگران است. فردی که دچار این گونه بدگمانی است، نمی‌تواند به دیگران اعتماد کند. در حالیکه چنین احساسی مبتنی بر واقعیت یا حقیقت نیست. از سوی دیگر احساس ناامنی و عزت نفس پایین اغلب این احساسات را تشدید می‌کنند. به صورت معمول پارانویا در کودکان دیده نمی‌شود، اما در بیشتر موارد در اواخر دوره نوجوانی و اوایل بزرگسالی آغاز می شود. بیشتر افراد دچار پارانویا این حالت را در پاسخ به یک موقعیت تهدیدآمیز یا در ارتباط با احساس ناامنی مبتنی بر شرایط واقعی می دانند. این احساسات ممکن است مربوط به اضطراب خفیفی باشد که افراد در برخی از مقاطع زندگی خود تجربه می‌کنند.

بر پایه راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-IV)، افراد دچار این اختلال، بدون در دست داشتن شواهد عینی برای حمایت از فرضیه های خود، گمان می‌کنند که دیگران قصد دارند از آنها سوءاستفاده کنند، به آنها آسیب برسانند یا آنها را فریب دهند و پیوسته انگیزه‌های دوستان، خانواده و دیگران را تجزیه و تحلیل می‌کنند تا شک و تردیدهای خود را در زمینه قابل اعتماد بودن آنها تأیید کنند. پیش بینی می کنند که دوستان و خانواده در هنگام سختی ها یا استرس آنها را رها می کنند؛ از این رو از افشای اطلاعات شخصی خویش خودداری می‌کنند؛ مبادا از این اطلاعات بر علیه آنها استفاده شود. آنها گفته ها و رفتار سایرین را دارای معانی پنهان، تحقیرآمیز و تهدیدکننده می دانند؛ و حاضر نیستند توهین را ببخشند. آنها تفسیرهای نادرستی از واقعیت دارند که با وجود شواهد روشن خلاف آن، نمی‌توان آنها را تغییر داد، و سایر اعضای جامعه نیز آنها را نمی پذیرند. رفتار فرد دچار اختلال شخصیت پارانوئید ممکن است دیگران را وادار به واکنش خشم یا کینه ورزی کند. این امر باعث تقویت بدگمانی و احساس فرد مبنی بر اینکه دوستان و اطرافیانش "علیه" او هستند، می‌شود.

در دهه 1990، اصطلاح "پارانویای روزمره" (EP) درمیان روانشناسان برای توصیف اضطراب شدیدی که در جامعه رواج پیدا می‌کرد، بکار برده شد. پارانویای روزمره با نگرانی در باره از دست دادن شغل، احساس بی‌کفایتی در هنگام رویارویی با یک رابطه جدید میان فردی یا عاشقانه، نا خشنودی در ازدواج یا سایر روابط بلند مدت برانگیخته می‌شود. عزت نفس پایین و احساس ناامنی در آسیب‌پذیری فرد در برابر احساس پارانویای روزمره نقش دارند. موقعیت‌های استرس‌زا مانند ناامنی اقتصادی، طلاق و جدایی، جابجایی محل زندگی، تغییر شغل نیز می‌توانند پارانویای فرد را تقویت کنند. از سوی دیگر تقریباً همه افراد احساس بدگمانی یا ناامنی را تجربه می‌کنند. به بیان دیگر، پارانویا می‌تواند ساز و کاری برای رویارویی با بدشانسی یا مشکلات شخصی باشد. فرد دچار پارانویا به جای آنکه موقعیت را "بدشانسی" یا شکست یا بی‌کفایتی شخصی بداند، مسئولیت مشکل را بر گردن "دشمن" می‌اندازد. اصطلاح پارانویا گاهی به اشتباه برای تعریف شرایط ویژه زندگی بکار برده می‌شود. اعضای گروه‌های اقلیت و مهاجران جدید ممکن است به دلیل ناآشنایی با محیط جدید خود و ناآگاهی از زبان و هنجارهای فرهنگی، رفتار محتاطانه‌ای داشته باشند. این بدگمانی به شخصیت‌های قدرت و نداشتن اعتماد به افراد بیگانه می تواند نشان دهنده یک واکنش طبیعی باشد. افزون بر این، اصطلاح "پارانویا ی سیاسی" برای توصیف نگرش‌های مشترک اعضای گروه‌های حاشیه‌ای جامعه بکار برده می‌شود که گمان می‌کنند سازمان‌های دولتی با تحمیل ارزش‌های نوین، برای کنترل زندگی شهروندان توطئه می‌کنند، یا گمان می‌کنند که سایر گروه‌های مسلط آنها را آزار و اذیت می‌کنند. به نظر می‌رسد رشد سازمان‌های شبه‌نظامی در ایالات متحده در سال‌های اخیر نشان‌دهنده چنین احساساتی در میان درصد کمی از شهروندان باشد.

پارانویا یک شیوه تفکر آشفته است که زیر سایه شک و بی‌اعتمادی فراگیر، اغراق‌آمیز و بی‌مورد به مردم، وگرایش به تفسیر اعمال دیگران به عنوان تهدیدآمیز یا تحقیرآمیز شکل می گیرد. روشنگری پارانوئیدی نقطه‌ای است که در آن فرد پارانوئید درمی یابد که به دلیل بدرفتاری مورد توجه قرار گرفته است و دیگران علیه او کار می‌کنند. ناگهان، همه چیز برای او معنا پیدا می‌کند.
فرافکنی یک ساز و کار دفاعی روانی است که اغلب با تفکر پارانوئیدی مرتبط است و در آن فرد انگیزه‌ها یا ویژگی‌های غیرقابل قبول خود را به دیگران نسبت می‌دهد. یک سیستم هذیانی که در آن فرد پارانوئید افراد غیرمرتبط را در یک گروه ساختار یافته، سازماندهی می‌کند که هدف اصلی آن توطئه علیه اوست. تمرکز بر خود، یک سبک رفتاری ویژه پارانویا است، که در آن فرد به ویژه خود را به عنوان یک سوژه مورد توجه دیگران می داند.

پارانویا، اگرچه در اصل به تقریباً هر نوع انحراف ذهنی یا تفکر عجیب و غریب اشاره دارد، اما در حال حاضر برای توصیف یک شیوه تفکر آشفته استفاده می‌شود که تحت سلطه بی‌اعتمادی یا بدگمانی شدید، غیرمنطقی، اما مداوم نسبت به مردم است و با گرایش برای تفسیر اعمال دیگران به عنوان تهدیدکننده یا تحقیرآمیز عمدی همراه است. به دلیل انتظار عمومی مبنی بر اینکه دیگران علیه آنها هستند یا به نحوی می کوشند از آنها سوءاستفاده کنند، افراد پارانوئید تمایل دارند محتاط، پنهان‌کار و همیشه هوشیار باشند و دائماً به دنبال نشانه‌هایی از بی‌وفایی یا بدخواهی در اطرافیان خود باشند. این انتظارات به راحتی تأیید می‌شوند: حساسیت بیش از حد افراد پارانوئید، تحقیرهای جزئی را به توهین‌های بزرگ تبدیل می‌کند و حتی رویدادهای بی‌ضرر نیز به عنوان مضر یا کینه‌توزانه اشتباه تفسیر می‌شوند. در نتیجه، یک چرخه زیانبار به حرکت در می‌آید که در آن «انتظارات خیانت و خصومت اغلب منجر به ایجاد چنین واکنش‌هایی از سوی دیگران می‌شود و در نتیجه سوءظن و خصومت اولیه فرد پارانوئید را تأیید و توجیه می‌کند. از بین تمام اختلالات روانی، پارانویا جزو کم‌شناخته‌شده‌ترین و در عین حال دشوارترین روش های درمانی است.

نشانگان پارانوئید

ویژگی‌های پارانوئیدی در انواع مختلفی از شرایط روانی یافت می‌شوند. اگرچه این شرایط اغلب به عنوان متمایز کننده در نظر گرفته می‌شوند، اما معیارهای تمایز کاملاً مشخص نیستند و کاربرد عملی این تمایز، از نظر علت‌شناسی یا پیامدهای درمانی، مشخص نشده است. از این رو، ممکن است سودمند باشد که اختلالات پارانوئید مختلف را به عنوان «سندرم‌های مرتبط» موجود در امتداد یک پیوستار در نظر بگیریم که از نظر فراوانی و شدت افکار پارانوئید، میزان تأثیر واقعیت بر ادراکات و میزان اختلال در عملکرد، متفاوت است. این پیوستار از اختلال شخصیت پارانوئید که غیر هذیانی است، اما بدگمانی و پیامدهای آن تا آنجا پیش می رود که اغلب کار و زندگی خانوادگی را مختل می‌کند، تا اختلال هذیانی پارانوئید، که یک سیستم هذیانی مزمن و ناکارآمد است،و جدا از هذیان، واقعیت‌سنجی تا اندازه ای خوب است و رفتار عجیبی ندارد. در نهایت، اسکیزوفرنیای پارانوئید، یک روان‌پریشی شدید و ناتوان‌کننده، شامل از دست دادن جدی تماس با واقعیت است که در آن همه افکار تحت تأثیر هذیان قرار می‌گیرند.

اختلال شخصیت پارانوئید

هر کسی که در یک موقعیت یا رابطه جدید شروع به کار می‌کند، ممکن است تا اندازه ای محتاط باشد تا زمانی که دریابد ترس‌هایش بی‌مورد بوده است. افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید نمی‌توانند این نگرانی‌ها را رها کنند. گرچه شدت آن به اندازه‌ای نیست که هذیان بشمار روند، اما الگوی تفکر، احساس و رفتار آنها سفت و سخت و ناسازگارانه است و معمولاً از اوایل بزرگسالی آغاز می‌شود و بر بی‌اعتمادی، حالت گوش به زنگ بودن و کینه توزی بنا شده است. این باور که دیگران «به آنها ستم می‌کنند» نشان دهنده اساسی‌ترین و سرسخت‌ترین باور آنهاست. آنها پیوسته احساس می‌کنند که با آنها بدرفتاری می‌شود و ظرفیت بالایی برای آزار و اذیت و تحریک دیگران دارند. این افراد که دنیا را مکانی تهدیدآمیز می‌بینند، با انگیزه‌های پنهان و ترس از اینکه کسی آنها را فریب دهد یا مورد سوءاستفاده قرار دهد، اشتغال خاطر دارند. آنها به طور غیرعادی زود رنج و در زمینه بخشیدن لغزش های اطرافیان کُند هستند و آماده حمله متقابل در نخستین نشانه انتقاد خیالی، حتی در روابط شخصی خود هستند. شخصیت‌های پارانوئیدِ آشفته در هر اتفاقی که می‌افتد، ارجاعاتی به خودشان می‌بینند. اگر افراد در حال صحبت دیده شوند، فرد پارانوئید گمان می کند که آنها در باره او گفتگو می‌کنند. اگر شخص دیگری ترفیع بگیرد، پیشرفت آن شخص به عنوان تلاشی عمدی برای تحقیر او و کم‌ارزش جلوه دادن دستاوردهایش تلقی می‌شود. حتی پیشنهادهای کمک و نگرانی از سوی دیگران به عنوان انتقاد ضمنی از ضعف یا ناکارآمدی وی بشمار می روند. بدگمانی‌ها و اتهام های پیوسته آنان در نهایت روابط بین فردی را تا جایی تحت فشار قرار می‌دهد که این افراد دائماً با همسران، دوستان و مقامات قانونی درگیر می‌شوند. با توجه به حساسیت بیش از اندازه آنها، هر مدرکی که به نظر می‌رسد سوءظن آنها را تأیید کند، بیش از حد بزرگ جلوه داده می‌شود و هر نشانه‌ای که خلاف آن باشد، نادیده گرفته یا به اشتباه تفسیر می‌شود. رویدادهای بی‌اهمیت انباشته می‌شوند و «حقایق» نامرتبط در کنار هم قرار می‌گیرند تا باورهای نادرست اما تزلزل‌ناپذیری را در زمینه بدرفتاری با آنها پدید آورند. به دلیل این باور که دیگران تلاش‌هایشان را تضعیف می‌کنند یا دستاوردهایشان را نابود می‌کنند، آنهاگرایش دارند خود را بی‌گناه بدانند و از سوی دیگر، علت اشتباهات و شکست‌های خود را در دیگران جستجو می‌کنند، تا جایی که دیگران را دارای انگیزه‌های شیطانی می‌دانند.

افراد دارای شخصیت‌ پارانوئیدی همچنین تمایل دارند توانمندی‌های خود را بیش از اندازه با اهمیت ارزیابی کنند و حس اغراق‌آمیزی از خردورزی و بی‌طرفی خود دارند. این باور، زیر سوال بردن باورداشت های خود یا پذیرش یا حتی قدردانی از دیدگاه دیگران را برای آنها بسیار دشوار می‌کند. ناتوانایی در تشخیص احتمال مخالفت واقعی، مخالفت ساده دیگران را به نشانه بی‌وفایی تبدیل می‌کند. لجوج بودن، داشتن حالت تدافعی و خود برتربینی ناشی از آن، دیگران را خشمگین و عصبانی می‌کند و پاسخ‌هایی را برمی‌انگیزد که درگیری را تشدید می‌کند و چشمداشت های اولیه پارانوئیدی را تأیید می‌کند.

افراد پارانوئید افزون بر اینکه اهل گفتگو و سازش نیستند، سرد و گوشه‌گیر به نظر می‌رسند و از نظر احساسی از دیگران کناره گیری می کنند. از داشتن روابط صمیمی پرهیز می‌کنند، آنها تا اندازه ای به دلیل ترس از خیانت، تا حدی در تلاش برای حفظ کنترل کامل بر امور خود، و یا به دلیل نداشتن ظرفیت برای شادی، گرمی و محبت و انزوای اجتماعی ناشی از آن، با محدود کردن فرصت بررسی واقعیت های اجتماعی و یادگیری از دیگران، تنها دیدگاه خودمحورانه خود را تقویت می‌کنند.

اختلال هذیان پارانوئید

ویژگی اصلی این اختلال، وجود یک هذیان به شدت سازمان یافته، منطقی و مقاوم در برابر شواهد متناقض است. شواهدی که دیگران اغلب آنهارا می پذیرند. هذیان‌ها تفسیرهای نادرستی از واقعیت هستند که علی‌رغم شواهد روشن خلاف آن، نمی‌توان آنها را تغییر داد. با آنکه هذیان‌های این اختلال عجیب نیستند (برخلاف هذیان‌های موجود در اسکیزوفرنیا پارانوئید) و در برگیرنده موقعیت‌هایی می‌شوند که ممکن است در زندگی واقعی رخ دهند، اما در واقع هیچ پایه و اساسی در واقعیت ندارند و دیگران آنها را نمی‌پذیرند. سیستم‌های هذیانی معمولاً منحصر به فرد هستند، اما برخی از مضامین یا ترکیبی از آنها بیشتر از سایرین دیده می‌شوند و تشخیص‌های روانپزشکی این اختلال اکنون با مضمون غالب هذیان‌های موجود مشخص می‌شوند.

هذیان آزار و اذیت، که در آن فرد پارانوئید باور دارد که "دیگران می‌خواهند مرا بگیرند"، رایج‌ترین شکل این اختلال است. در حالی که افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید ممکن است گمان کنند که همکارانشان پشت سرشان درباره آنها صحبت می‌کنند، افراد مبتلا به اختلال هذیانی ممکن است پا را فراتر گذاشته و دیگران را به مشارکت در توطئه‌های پیچیده برای آزار و اذیت خود متهم کنند. آنها اغلب بر این باورند که ممکن است مسموم شوند، مورد جاسوسی قرار گیرند یا هدف توطئه‌هایی برای تخریب شهرت خود باشند. بسیاری از آنها خود را «تشخیص‌دهندگان بی‌عدالتی» سرسختی می دانند و گرایش به انجام اقدامات تلافی‌جویانه از هر نوع دارند و پیوسته درگیر دعاوی حقوقی یا نامه‌نگاری برای جبران بی‌عدالتی‌های خیالی هستند. افراد مبتلا به هذیان‌های خودبزرگ‌بینی، به صورت اغراق‌آمیزی خود را مهم می دانند. در برخی موارد، این باورها با هذیان‌های آزار و اذیت مرتبط هستند، به این صورت که فرد پارانوئید در نهایت احساس می‌کند که تمام توجهی که دریافت می‌کند، نشان دهنده برتری یا توانایی‌های منحصر به فرد اوست. چنین ایده‌هایی معمولاً پیرامون مأموریت‌های مسیحایی، جنبش‌های سیاسی افراطی یا اختراعات قابل توجه می‌چرخند. افرادی که از توهمات خودبزرگ‌بینی رنج می‌برند، اغلب احساس می‌کنند که به آنها موهبت یا قدرت‌های ویژه‌ای اعطا شده است و اگر به آنها اجازه داده شود که از این توانایی‌ها استفاده کنند، می‌توانند بیماری‌ها را درمان کنند، فقر را ریشه‌کن کنند یا صلح جهانی را تضمین کنند. هنگامی که این تلاش‌ها نادیده گرفته شوند یا خنثی شوند، که تقریباً گریز‌ناپذیر است، فرد پارانوئید ممکن است به توطئه‌ای علیه خود متقاعد شود.

موضوع دیگری که اغلب دیده می‌شود، حسادت هذیانی است که در آن هر نشانه‌ای حتی یک شماره اشتباه روی تلفن همراه یا تأخیر کوتاه مدت در بازگشت به خانه، به عنوان مدرکی مبنی بر بی‌وفایی همسر شمرده می‌شود. هنگامی که حسادت به طور غیرمنطقی شدت می یابد و فرد دچار پارانوئید فراتر از هر دلیلی متقاعد می‌شود که همسرش در تلاش برای تحقیر او، به او خیانت می‌کند و علیه او توطئه می‌کند، ممکن است به شدت خطرناک شود.

یک هذیان عاشقانه نیز گزارش شده است؛ مبتنی بر این باور که فرد مورد علاقه‌ی بیمار دچار هذیان پارانوییدی، مورد توجه فردی دیگر با جایگاه بالاتر یا یک چهره‌ی شناخته‌شده‌ی عمومی، قرار دارد، با آنکه شاید آن شخص نمی‌تواند آشکارا این موضوع را ابراز کند، اما به دلیل پیش بینی غیرواقع‌بینانه در مورد احتمال زندگی با آن فرد مشهور، این باور اغلب به تعقیب یا آزار و اذیت افراد مشهور از طریق تماس‌های تلفنی، نامه‌ها، ملاقات‌ها و نظارت‌های مداوم می‌انجامد. هنگامی که به عشق آنها پاسخ داده نمی‌شود، این افراد احساس می‌کنند که به آنها خیانت شده است؛ از این رو ممکن است عشق به خشم و نفرت تبدیل شود. اگرچه این اختلال بیشتر در زنان گزارش شده است، اما در مردان نیز رخ می‌دهد (شاید بهترین نمونه از این هذیان، جان هینکلی باشد که هذیان های عاشقانه او در مورد جودی فاستر بازیگر زن به تلاش او برای ترور رونالد ریگان، رئیس جمهور وقت، انجامید). کسانی که دچار هذیان های بدنی هستند، باور دارند که بدنشان مشکل بزرگی دارد، برای نمونه بدنشان بوی بدی دارد، یا حشراتی در بدنشان می‌خزند، یا بدشکل هستند. این هذیان ها اغلب به کناره گیری و دوری از دیگران می‌انجامد، به جز پزشکانی که با وجود متهم شدن به توطئه برای انکار مشکل، به طور مداوم در مورد وضعیت خیالی با آنها مشورت می‌شود. تفکر و رفتار این افراد پیوسته پیرامون موضوع هذیانی در یک «ساختار پارانوئیدی» آسیب‌شناختی متمرکزمی شود که با وجود تحریف واقعیت و از دست دادن قضاوت انتقادی، حس هویت، اهمیت و معنایی را ارائه می‌دهد که در غیر این صورت در دسترس نیست. معناداری هذیان ها همچنین با این واقعیت نشان داده می‌شود که آنها اغلب «منعکس‌کننده جایگاه فرد در جهان اجتماعی هستند: زنان و مردان متاهل بیشتر احتمال دارد هذیانهایی با محتوای جنسی داشته باشند؛ مهاجران خارجی و افرادی که از لایه های اجتماعی-اقتصادی بالاتری هستند، بیشتر آمادگی دچار شدن به هذیانهای پارانوئیدی را دارند.

زمانی که هذیان اساسی پذیرفته شود، سایر جنبه‌های رفتاری، از جمله پاسخ‌های هیجانی، ممکن است مناسب و کم و بیش متعارف توصیف شوند. برای افراد مبتلا به اختلال هذیانی که دچار توهم یا نشانه‌های سایر اختلالات روانی نمی‌شوند و شخصیت آنها به طور چشمگیری تغییر نمی‌کند، تشدید یا بهبود کمی وجود دارد. سطح نسبتاً بالایی از مهارت‌های شناختی در زمینه‌هایی وجود دارد که به ساختار فکری هذیانی آنها آسیب نمی‌رساند. علیرغم بی‌اعتمادی، حالت تدافعی و ترس از سوءاستفاده، آنها می‌توانند گاهی اوقات به طور کافی عمل کنند، به ویژه زمانی که سوءظن آنها به یک زمینه خاص محدود می‌شود. برای نمونه، اگر به مسموم‌کننده‌ها در همه جا مشکوک باشند، اگر بتوانند تمام غذای خود را، خودشان تهیه کنند، ممکن است راضی باشند. زندگی آنها ممکن است بسیار محدود و منزوی باشد، اما به همان اندازه که به عنوان افراد بی‌ضرر در نظر گرفته می‌شوند، به عنوان افرادی که به کمک یک متخصص سلامت روان نیاز دارند، نیز در نظر گرفته می‌شوند. با این حال، گاهی، پیامدهای هذیان‌ها ناتوان‌کننده و مدیریت آنها چندان آسان نیست. برای مثال، فردی که از توهم آزار و اذیت رنج می‌برد، ممکن است به یک آزارگر خیالی حمله کند یا ثروت خود را صرف فرار از دشمنان و پیگیری جبران اشتباهات خیالی کند. در موارد دیگر، این اختلال ممکن است خطرناک باشد. به طور خاص، اختلال هذیان پارانوئید ممکن است در بین اصلاح‌طلبان متعصب و پیامبران خودخوانده و رهبران برخی فرقه‌ها، بیش از حد نمایان شود. این افراد ممکن است به ویژه جذب سازمانی شوند که سرزنش دیگران، در نظر گرفتن خود به عنوان قربانی و قرار دادن خود در مرکز امور را تشویق می‌کند. به ویژه در هنگام بروز بلاهای اجتماعی یا عدم قطعیت، خودبزرگ‌بینی و تمایلات اخلاقی آنها، و همچنین ارائه منطقی و قانع‌کننده هذیانهای مسیحایی یا سیاسی آنها، اغلب می‌تواند مریدان را جذب کند. افزون بر این، ذهنیت پادگانی آنها توان تحریک رویدادهایی را دارد که بعدها به تأیید پیشگویی‌های آخرالزمانی آنها کمک می‌کند. بخش زیادی از دشواری تشخیص اختلالات پارانوئید به دلیل ناپایداری مفهوم هذیان است. حتی در دنیای واقعی، همیشه نمی‌توان درستی یا نادرستی یک ایده را تعیین کرد: آیا دولت افراد بی‌خبر را ردیابی می‌کند؟ آیا هوا و آب ما پر از سموم نامرئی است؟ آیا رئیس ما واقعاً به منافع ما اهمیت می‌دهد؟ و ...

برخی از ایده‌هایی که آشکارا نادرست هستند، توسط بسیاری با اعتقاد راسخ پذیرفته می‌شوند؛ و حتی هنگامی که ایده‌ای توسط اکثریت به عنوان "ناپذیرفتنی" تلقی می‌شود، ممکن است از نگاه فرد دچار هذیان پارانوییدی، آن اکثریت اشتباه کرده باشند. پس چگونه غیرمنطقی بودن یک ایده را ارزیابی می‌کنیم، یا چگونه تصمیم می‌گیریم که آیا تفکر عجیب و غریب و پیچیده، شایسته عنوان "هذیان" است؟ اگرچه ممکن است تشخیص واقعیت ازهذیان دشوار باشد، به ویژه هنگامی که سیستم باورها پیرامون یک بی‌عدالتی بالقوه واقعی شکل می‌گیرد. نشانه‌های دیگر ممکن است از نظر تشخیصی سودمند باشند. ناتوانی در دیدن حقایق از زاویه دید دیگران یا قرار دادن آنها در یک زمینه مناسب، در دست نداشتن شواهد روشن برای نتیجه‌گیری‌های گسترده، و نگرش کین توزانه و مشکوک در هنگام زیر سوال بردن ایده‌های هذیانی آنان، معمولاً سرنخ‌هایی از آسیب‌شناسی ارائه می‌دهند.

اسکیزوفرنیای پارانوئید

این بیماری روانی یکی از رایج‌ترین انواع اختلالات روان‌پریشی است. اسکیزوفرنیای پارانوئید را می‌توان بر اساس عجیب بودن شدید هذیان‌های پارانوئیدی آنها، مانند این باور که افکار یا اعمال آنها توسط نیروهای خارجی کنترل می‌شود، و همچنین وجود توهمات (مثلاً شنیدن صداها) و سایر نشانه‌های جدایی جدی از واقعیت، از افراد مبتلا به اختلال هذیانی متمایز کرد. هذیان‌های افراد دچار اسکیزوفرنیا، سازمان‌یافته و سیستماتیک نیستند، بلکه تکه‌تکه و نامرتبط می باشند. اگرچه این افراد ممکن است مشکوک باشند و به شدت تحت تأثیر عوامل بیرونی قرار گیرند، اما واکنش آنها، برخلاف شخصیت پارانوئید آشفته، معمولاً مردد و گیج است؛ خشم آنها شدت متمرکزی ندارد. اختلالات رفتاری، شناختی و ادراکی افراد مبتلا به اسکیزوفرنیای پارانوئید آنقدر ناکارآمد است که عملکرد آنها در محل کار یا خانه تقریباً همیشه رو به وخامت می‌گذارد و ابراز احساسات به شدت کاهش می‌یابد. این افراد معمولاً از هذیان آزار و اذیت رنج می‌برند، به طوری که متقاعد می‌شوند دائماً تحت نظر یا تعقیب هستند و غریبه‌ها یا مأموران دولتی یا حتی موجودات بیگانه با ماشین‌های خارق‌العاده، سموم غیرقابل تشخیص یا نیرو‌های ذهنی شگفت انگیز علیه آنها توطئه می‌کنند. البته، با توجه به فریبکاری و دورویی استثنایی این نیروهای شیطانی، تقریباً هر چیزی - یک نگاه، یک صدا، یک حس بدنی، حتی فقدان هر چیزی، یک مانور زیرکانه - به عنوان تأییدی بر سوءظن‌های فرد تلقی می‌شود. هنگامی که فرد مبتلا به اسکیزوفرنیا «روشنایی پارانوئید» را تجربه می‌کند و تشخیص می‌دهد که همه این شواهد قاطع با هم سازگار هستند، حس دیده شدن و آسیب‌پذیری او به شدت بالا می رود، همانگونه گرایش به درک نادرست خود به عنوان هدف نگاه‌ها، نظرات و خنده‌های دیگران نیز افزایش می‌یابد. در برخی موارد، باورهای آزاردهنده با هذیان خودبزرگ‌بینی همراه است: اینکه آنها هدف این نیروها هستند تنها به این دلیل است که آنها خاص یا قدرتمند یا خطرناک هستند. آنها ممکن است تشخیص دهند که دیگران آنها و پیامشان را رد می‌کنند، اما این واکنش‌های منفی را به عنوان آزار و اذیت مبتنی بر حسادت، خصومت یا توطئه‌های دشمن تفسیر می‌کنند. برخی از افراد مبتلا به اسکیزوفرنیا پارانوئید برای مدت طولانی از شناسایی شدن پرهیز می‌کنند، زیرا بدگمانی شدید آنها، آنان را تشویق می‌کند که «دانش گرانبها» ی خود را مخفی نگه دارند. افزون براین، اگرچه این افراد عمیقاً آشفته هستند و در معرض وحشت شدید (با توجه به احساس خطر قریب‌الوقوع) و هیجان شدید (به دلیل «کشف‌های» غیرمنطقی خود) قرار دارند، بسیاری از آنها آشکارا عجیب و غریب یا پرخاشگر به نظر نمی رسند.

سایر اختلالات پارانوئید

برخی از تفکرات پارانوئیدی به شکلی کم‌دوام‌تر بروز می‌کنند. اختلال پارانوئیدی حاد، که در آن توهمات به سرعت ایجاد می‌شوند و تنها چند ماه طول می‌کشند، گاهی پس از یک تغییر اجتماعی ناگهانی و استرس‌زا، مانند مهاجرت، زندان، اعزام به خدمت سربازی یا حتی ترک خانه خانوادگی ظاهر می‌شوند. اگرچه این شرایط چندوجهی هستند، اما همه آنها با انزوای شدید اجتماعی، ناآشنایی با آداب و رسوم و قوانین رفتاری مناسب، احساس آسیب‌پذیری در برابر استثمار و از دست دادن کلی کنترل بر زندگی مرتبط هستند، عوامل روانشناختی که ممکن است نقش مهمی، هرچند موقت، در ایجاد دوره‌های پارانویا داشته باشند.

علائم پارانوئید همچنین ممکن است در پی یک بیماری بدنی، بیماری عضوی مغز یا مسمومیت دارویی باشد. در میان بیماری‌های عضوی، کم‌کاری تیروئید، ام‌اس، بیماری هانتینگتون و اختلال صرع، و همچنین بیماری آلزایمر و سایر اشکال زوال عقل از علل شایع پارانوئید هستند. در برخی افراد، الکل حتی در دوزهای کم، واکنش پارانوئیدی را بر می‌انگیزد و پارانوئید یکی از ویژگی‌های رایج هذیان ترک الکل است. سوءمصرف مزمن مواد مخدر یا بالا برنده مانند آمفتامین، کوکائین، ماری‌جوانا، PCP، LSD یا سایر محرک‌ها یا ترکیبات روانگردان ممکن است برخی از علائم اختلال شخصیت پارانوئیدی را پدید آورند و در دوزهای بالا، ممکن است باعث روان‌پریشی حاد شوند که تقریباً از اسکیزوفرنیای پارانوئیدی قابل تشخیص نیست. این داروها همچنین ممکن است علائم را در افرادی که پیشتر از اختلال پارانوئید رنج می‌برده اند، تشدید کنند.

برآورد میزان فراوانی پارانویا در جمعیت عمومی دشوار است زیرا بسیاری از افراد دارای شخصیت پارانوئید به اندازه کافی در جامعه خوب عمل می‌کنند که از توجه کارشناسان دور بمانند و به دلیل بدگمانی و تکبر فکری، آنها معمولاً داوطلبانه برای درمان مراجعه نمی کنند. در حالی که تشخیص‌های بالینی اختلالات پارانوئید نادر است، اما شاید بتوان تصویر واقع‌بینانه‌تری از رخداد واقعی آن را در بسیاری از مخترعان استثمار شده، همسران حسود بیمار، کارگران آزار دیده، اصلاح‌طلبان متعصب و پیامبران خودخوانده که اغلب توانایی حفظ خود در جامعه را داشته اند، دید؛ بدون اینکه وضعیت پارانوئیدی آنها رسماُ توسط کارشناسان و متخصصان روانشناختی و روانپزشکی تشخیص داده شود.

برآورد میزان شیوع این اختلال با توجه به این واقعیت که تقریباً همه ما در یک بازه زمانی ممکن است درگیر تفکر پارانوئیدی ‌شویم، پیچیده‌تر می‌شود. بیشتر مردم می‌توانند به دوره هایی فکر کنند که در آن گمان می‌کردند که تحت نظر هستند، در باره آنها صحبت می‌شود، احساس می‌کردند که همه چیز برعلیه آنهاست یا بدون مدرک کافی مبنی بر وقوع چنین مواردی، به انگیزه‌های شخص دیگری شک کنند. بررسی ها نشان داده اند که برای شمار چشمگیری از افراد، این باورهای پارانوئیدی، الگوی شخصیتی نسبتاً پایداری را پدید می‌آورند. این شخصیت‌های پارانوئیدی گرچه با بدگمانی، خودمحوری، گرایش های قربانی کردن دیگران و نگرشی عموماً کین ورزانه مشخص می‌شوند، اما ظاهراً می توانند کارکرد پذیرفته شده ای در جامعه داشته باشند.

علل اختلال پارانوئید

ژنتیک

گرچه گزارش های کمی در زمینه نقش وراثت در ایجاد اختلال پارانوئید وجود دارد، اما بررسی های انجام شده با دوقلوها نشان دا‌ده اند که وراثت در بروز علائم پارانوئید در اسکیزوفرنیا ممکن است تأثیرداشته باشد. افزون بر این، بررسی های خانوادگی گویای آن هستند که ویژگی‌های اختلال شخصیت پارانوئید به طور نامتناسبی بیشتر در خانواده‌هایی که برخی اعضای آن دچاراختلالات هذیانی یا اسکیزوفرنیای پارانوئید بوده اند، بیشتر رخ می‌دهد.

بیوشیمی

هیچ زیرلایه بیوشیمیایی قابل شناسایی یا آسیب‌شناسی عصبی که بتوان آنها را با بروز افکار پارانوئید یا هذیان‌های پارانوییدی مربوط دانست گزارش نشده است. به بیان دیگر هیچ سامانه مغزی وجود ندارد که اختلال عملکرد آن به طور خاص ویژگی‌های روانشناختی مرتبط با پارانویا را ایجاد کند. اگرچه سوء مصرف مواد مخدر یا آمفتامین‌ها، ممکن است به بروز علائم پارانوئیدی بیانجامد، اما یک مسیر بیوشیمیایی احتمالی که چنین پیامدی داشته باشد، در بدن شناسایی نشده است.

مبانی روانشناختی

در نبود یک پایه عضوی روشن یا درمان دارویی مؤثر برای پارانویا،بیشتر پژوهشگران به دنبال شناسایی مکانیسم‌های روانشناختی بوده‌اند تا توضیح ‌دهند چگونه ایده‌های پارانوئیدی در ذهن تثبیت می‌شوند.
اگرچه نظریه فروید در زمینه همجنس‌گرایی ناخودآگاه تا اندازه زیادی ‌اعتبار خود را از دست داده است، اما ساز و کار روانی فرافکنی هنوز به عنوان یک مکانیسم اساسی مورد استفاده پارانوئیدها برای دفاع در برابر احساساتشان دارای اهمیت شناخته می‌شود. پارانوئیدها احساس درماندگی خود را با اشاره به کنترل اعمال شده از سوی دیگران توضیح می‌دهند؛ یا ایده‌های خودانتقادی به این باور تبدیل می‌شوند که دیگران از آنها انتقاد می‌کنند. کینه توز دیدن دیگران نه تنها احساس تهدید شدن فرد پارانوئید را توجیه می‌کند، بلکه ممکن است در واقع خشم دیگری را برانگیزد و در نتیجه فرض اولیه پارانوئید را تأیید کند. گفتنی است که پارانوئیدها بسیار آسیب‌پذیرند، اما از نظر اخلاقی درستکار هستند.

رشد ناکافی

به جای تأکید بر پویایی‌های ناخودآگاه، برخی رویکردها تفکر پارانوئید را نتیجه تعامل پیچیده‌ای از ویژگی‌های شخصیتی، مهارت‌های اجتماعی و رویدادهای محیطی می‌دانند که گروهی از آنها ممکن است در پویایی‌های اولیه خانواده ریشه داشته باشند. پارانوئیدها، حتی در کودکی، اغلب به عنوان افرادی "کناره‌گیر، مشکوک، پنهان‌کار، لجباز و بیزار از مجازات" توصیف می‌شوند. به ندرت سابقه بازی عادی با سایر کودکان یا داشتن روابط گرم و محبت‌آمیز با سایرین را گزارش کرده اند. پیشینه خانوادگی آنها اغلب اقتدارگرا و بیش از حد سلطه‌گر و منتقد بوده است. افراد دارای شخصیت پارانوئید ممکن است از زیر نظر گرفته شدن و داوری شدن بترسند، زیرا، همانگونه که گفته شده، این امر آنها را به یاد پدر و مادرانشان می‌اندازد که سخت گیر، پرتوقع و دمدمی مزاج بوده اند. این شیوه ارتباطی ممکن است مانع از آن شده باشد که آنها انگیزه‌ها و دیدگاه‌های دیگران را درک کنند.
این افراد دارای نگرش‌های خصمانه و سلطه‌جویانه بوده اند که دیگران را از خود می‌رانده اند. این شکست‌های اجتماعی اجتناب‌ناپذیر، عزت نفس را کمتر می‌کرد و به انزوای اجتماعی و بی‌اعتمادی عمیق‌تر می انجامید. به بیان دیگر، این افراد از کودکی با راهکارهایی عمیقاً درونی‌شده‌ مانند خشونت، قربانی شدن، قدرت، تسلیم، ضعف و تحقیر رفتار می‌کردند. در مراحل بعدی رشد، این روندهای اولیه با هم ادغام شده و افراد خودبزرگ‌بین، خودمحور و متکبری را به وجود آورده اند که با فرافکنی تقصیر مشکلات خود را متوجه دیگران نموده ونقاط ضعف دیگران که نمی‌توانستند در خود بپذیرند. بدگمانی و حساسیت بیش از حد آنها به دلیل ناتوانی مطلق آنها در دیدن رویدادها از هر دیدگاهی جز دیدگاه خودشان، حتی مشکل‌ را بزرگتر می‌نمود.

برخی نظریه‌پردازان بجای آنکه بر تاریخچه خانوادگی اولیه، افراد دچار هذیان پارانوییدی تاکید کنند، تنها بر بروز یک سیستم اعتقادی پارانوئیدی ثابت و سرسخت تمرکز کرده‌اند. با توجه به انعطاف‌ناپذیری، خودبزرگ‌بینی و بدگمانی فرد دچار پارانوئید، وی احتمالاً هدف تبعیض و بدرفتاری واقعی قرار خواهد گرفت و با توجه به چنین رویدادهایی، فرد دچار هذیان پارانوئیدی ممکن است «شواهد» فراوانی، چه واقعی و چه خیالی، از آزار و اذیت پیدا ‌کند. سپس چرخه سوءتفاهم با پاسخ‌های بعدی پارانوئید تداوم می‌یابد. این باور که دیگران علیه او توطئه می‌کنند، به رفتار کینه ورزی و دفاعی می‌شود. این به نوبه خود خشم و تحریک‌پذیری دیگران را در پاسخ به خصومت ظاهراً بی‌دلیل فرد پارانوئید برمی‌انگیزد و بدین ترتیب سوءظن اولیه فرد پارانوئید مبنی بر اینکه آنها قصد دارند او را از پا درآورند، تأیید می‌شود. این چرخه پرخاشگری و پرخاشگری متقابل همچنین به عنوان توضیحی برای شیوع بیشتر پارانویا در بین مردان نسبت به زنان ارائه شده است. ناتوانی فرد پارانوئید در زمینه توجه به دیدگاه دیگران - اینکه دیگری ممکن است از روی حالت تدافعی در برابر پرخاشگری وی به خشونت دست بزند، تنها تضاد را تشدید می‌کند. با افزایش شکست‌ها و خیانت‌های ظاهری، فرد پارانوئید برای جلوگیری از بی‌ارزش کردن خود، به دنبال توضیحات «منطقی» می‌گردد. او در بررسی دقیق محیط، به دنبال معانی پنهان و پرسیدن سوالات جهت‌دار، هوشیارتر می‌شود. در نهایت، تصویری معنادار، به شکل «روشنایی پارانوئید»، متبلور می‌شود و همه چیز شروع به معنا پیدا کردن می‌کند:
او به دلایلی مبهم مورد توجه قرار گرفته است و دیگران علیه او عمل می‌کنند. شکست به دلیل کوتاهی از سوی او نیست، بلکه به دلیل توطئه یا دسیسه‌ای است که متوجه اوست. با این فرض دفاعی اساسی، او به تحریف و ساختن حقایقی برای تطبیق با فرضیه های خود می‌پردازد و کم کم یک سیستم هذیانی منطقی و ثابت پدید می‌آورد که به آن «شبه جامعه» می‌گویند، که در آن فرد پارانوئید افراد اطراف خود (واقعی و خیالی) را در یک گروه ساختار یافته سازماندهی می‌کند که هدف آن قربانی کردن اوست. همانطور که هر تجربه اضافی با توجه به ایده هذیانی، به اشتباه تفسیر و تعبیر می‌شود، رویدادها، افراد و تجربیات بیشتری در سیستم هذیانی گنجانده می‌شوند. از آنجا که هذیان به طور معناداری همه «حقایق» مبهم، نگران‌کننده و نامرتبط وجود او را در هم می‌آمیزند، فرد پارانوئید گرایشی به پذیرش هیچ توضیح دیگری ندارد و در برابر خرد یا منطق نفوذناپذیر است. هرگونه پرسش در مورد هذیان تنها او را متقاعد می‌کند که پرسشگر یک بازجوی دشمن است.

ادراکات غیرعادی

نظریه دیگری این فرضیه جذاب را ارائه می‌دهد که هذیان‌ها نتیجه یک تلاش شناختی برای توجیه تجربیات حسی نابهنجار یا غیرعادی هستند. برای نمونه، بررسی ها نشان داده اند که افراد دچارکم بینایی یا کم شنوایی - به دلیل بدگمانی شدید و تلاش برای انکار کاستی های فیزیکی ممکن است نتیجه بگیرند که دیگران در حال همدستی برای پنهان کردن چیزهایی از آنها هستند. تجربه بسیاری از افراد مسن، که گروهی پرخطر برای ابتلا به پارانویا هستند، نمونه بسیار خوبی از این پدیده را ارائه می‌دهد. این افراد، به دلیل ناتوانی بدنی یا انزوای اجتماعی، اغلب احساس آسیب‌پذیری ویژه‌ای دارند. این احساسات واقع‌بینانه ممکن است با از دست دادن توان شنواییِ به پارانویا تبدیل شود. به بیان دیگر خود را قربانی بالقوه خویشاوندان حریص یا مجرمان خرده‌پا بدانند و هنگامی که دیگران با خشم این اتهام را انکار می‌کنند، این واکنش آنها هذیان توطئه را تقویت می‌کند و چرخه کینه توزی و بدگمانی را تشدید می‌کند. بروز پارانویا در افراد مبتلا به برخی اختلالات مغزی مانند بیماری آلزایمر، را می‌توان از طریق فرآیندی مشابه توضیح داد. این بیماری‌ها معمولاً با اختلال حافظه همراه هستند که بیماران ممکن است علاقه ای به پذیرش آن نداشته باشند. در نتیجه، نقص حافظه به یک تجربه غیرعادی تبدیل می‌شود که نیاز به توضیح دارد. برای مثال، ناتوانی در یافتن کلیدهای خود به این باور تبدیل می‌شود که شخص دیگری آنها را دزدیده یا گم کرده است. این سوءظن ممکن است سپس با ادراکات واقعی، مانند دیدن فرزند خود که با پزشک صحبت می‌کند، ترکیب شود تا این باور را ایجاد کند که دیگران توطئه می‌کنند تا بیمار را گیج کنند تا آنها را کنار بگذارند.

فرضیه کلی که تجربه غیرعادی ممکن است مبنای پارانویا باشد، فرض می‌کند که فرآیندی که باورهای هذیانی در آن شکل می‌گیرند، بسیار شبیه به فرآیندی است که در شکل‌گیری باورهای عادی عمل می‌کند؛ یعنی هذیان‌ها نتیجه یک فرآیند فکری مختل شده نیستند، بلکه به دلیل تجربیات حسی یا ادراکی غیرعادی ایجاد می‌شوند. تجربیات غیرعادی نیاز به توضیح دارند و در جریان توسعه فرضیه‌ها و آزمایش آنها از طریق مشاهدات، بینش هذیانی از طریق پردازش انتخابی «شواهد» تأیید می‌شود. این توضیح به شکل از بین بردن عدم قطعیت، تسکین می‌دهد و این تسکین به نوبه خود در برابر کنار گذاشتن توضیح عمل می‌کند.