نگرش جوانان نسبت به سالمندان
سالمندی، یک پدیده اجتماعی است که در بیشتر کشورهای پیشرفته صنعتی رو به گسترش است. پیشرفتهای پزشکی و بهبودی مراقبتهای بهداشتی و استانداردهای زندگی سبب گردیده است که مردم نسبت به نسلهای پیشین عمر طولانیتری داشته باشند. همچنین پیشرفتهای علم و فناوری در قرن بیستم، زندگی در قرن بیست و یکم را در کشورهای صنعتی سراسر جهان تغییر داد. شرایط زندگی تا آنجا بهبود یافت که مرگ و میر نوزادان و کودکان به شدت کاهش یافت و پیشرفتهای پزشکی در پیشگیری و درمان علل اصلی مرگ و میر در بزرگسالان، مانند بیماریهای قلبی و سرطان، عمر افراد مسن را بیشتر افزایش داد. در نتیجه، در طول یک قرن، میانگین امید به زندگی در کشورهای توسعه یافته تقریباً دو برابر شد. برای نخستین بار در تاریخ بشر، پیری به یک مرحله هنجاری در زندگی تبدیل شد. نه تنها افراد به طور متوسط طول عمر بیشتری دارند، بلکه جمعیتها در نتیجه این افزایش امید به زندگی همراه با کاهش شدید نرخ باروری، شروع به پیر شدن کردهاند. کشورهای جهان توسعه یافته به سرعت به نقطهای میرسند که تعداد افراد بالای ۶۰ سال بیشتر از افراد زیر ۱۵ سال خواهد بود و پیش بینی می شود که این روند در 30 یا 40 سال آینده با شتاب بیشتری روبرو شود. در ایالات متحده، شمار افراد 65 سال به بالا در سه دهه آینده از 35.9 میلیون نفر (13٪ از جمعیت) به نزدیک به 70 میلیون نفر (20٪ از جمعیت) افزایش می یابد. سازمان ملل متحد برآورد کرده است که تا سال 2047 شمار سالمندان در سراسر جهان از شمار جوانان پیشی خواهد گرفت. در آن زمان، از هر شش نفر در جهان، حدود یک نفر، 65 سال یا بیشتر خواهد داشت.
در حالی که امید به زندگی طولانیتر یک نتیجه مثبت است، جمعیت رو به رشد سالمندان ممکن است با چالشهایی مانند افزایش نگرشهای منفی نسبت به این پدیده طبیعی روبرو شود. در یک نظرسنجی در ایالات متحده، تقریباً ۸۰٪ از پاسخدهندگان ۶۰ ساله یا بالاتر گزارش دادند که به دلیل سنشان مورد تبعیض قرار گرفتهاند. همچنین یک نظرسنجی در اروپا نشان داد که تبعیض سنی رایجترین نوع تبعیض تجربه شده است، بالاتر از تبعیض بر پایه جنسیت، قومیت، معلولیت، مذهب یا گرایش جنسی بوده است.
نگرشهای منفی نسبت به سالمندان در سراسر جهان، حتی در فرهنگهای شرقی که به طور سنتی برای احترام به سالمندان ارزش قائل هستند، شایع است [2-4]. در طول همهگیری کووید-19، روایتهای آسیبپذیری سالمندان (به عنوان مثال، میزان بالاتر عفونت و مرگ و میر) در رسانهها، برداشتهای منفی از سالمندان را که از قبل به طور گسترده در رسانهها جا افتاده بود، به عنوان افرادی ضعیف، وابسته و بار اجتماعی تشدید کرد [5]. شیوع بالای تبعیض سنی (کلیشهسازی، تعصب و تبعیض علیه سالمندان) یک مشکل مهم است زیرا تبعیض سنی اثرات مخربی بر سلامت روان و جسم سالمندان دارد، مانند کاهش عزت نفس، کاهش وظایف شناختی، افزایش خطر بیماریهای قلبی عروقی و حتی کاهش طول عمر. ازاین رو نیاز مبرمی به درک عواملی که به ایجاد نگرشهای مرتبط با سن در جوانان میشوند، احساس می شود تا بتوان تبعیض سنی را کاهش داد.
از سوی دیگر برخی بررسی ها نشان داده اند که دانشجویان نگرشهای خنثی یا مثبتی نسبت به افراد سالمند دارند. تناقضات در یافتهها را میتوان تا حدودی به معیارهای متمایز تبعیض سنی نسبت داد. بر اساس مدل نگرش دوگانه، نگرشهای آشکار و پنهان نسبت به یک شیء ممکن است در حافظه همزمان وجود داشته باشند . نگرشهای آشکار قابل کنترل و آگاهانه هستند و بنابراین مستعد نگرانیهای خود و ارزیابی اجتماعی هستند. نگرشهای پنهان به ... متکی هستند.
همچنانکه پیشتر بیان شد، پیری یک فرآیند طبیعی است که بسیاری از افراد در زندگی خود آن را تجربه می کنند. علیرغم شواهدی که نشان میدهد پیری با تغییرات مثبت (مانند بهبود شرایط هیجانی- عاطفی و ویژگیهای شخصیتی) همراه است، بسیاری از مردم سالمندی را فرایندی منفی میدانند. دیدگاههای منفی نسبت به پیری میتواند بر شیوه تفکر، احساس و رفتار افراد نسبت به سالمندان تأثیر بگذارد. هنگامی که چنین نگرشی نسبت به سالمندان، به محرومیت، آسیب یا بیعدالتی می انجامد، این پدیده به عنوان تبعیض سنی، تفکر کلیشه ای، احساسات تعصب آمیز و رفتار دون شأن انسانی نسبت به سالمندان شناخته میشود. بررسی ها نشان داده اند که از هر دو نفر، یک نفر دیدگاههای تبعیض سنی نسبت به افراد سالمند دارد. آنها به عنوان افرادی تنها، بدخلق، ناتوان در یادگیری چیزهای جدید، افسرده و ... بشمار می روند.
پیامدهای نگرش منفی نسبت به سالمندان
دیدگاههای تبعیضآمیز نسبت به سالمندان میتواند بر جنبههای گوناگون زندگی روزمره آنها تأثیر بگذارد و در نهایت، سلامت بدنی و روانی آنها را تحت تأثیر قرار دهد. این اثرات ممکن است در برگیرنده کیفیت درمانهای پزشکی که دریافت میکنند،چگونگی برخورد با آنها در محل کار و مراقبتی که در خانههای سالمندان یا در خانواده خود دریافت میکنند، باشد. نگرش کودکان خردسال نسبت به جمعیت سالمندان با توجه به تأثیر بالقوه بلندمدت آن بر فرد جوانتر از اهمیت ویژهای برخوردار است. افراد جوانتری که در معرض باورهای منفی در باره سالمندان قرار میگیرند، ممکن است این کلیشههای منفی را درونی کنند. از این رو احتمال بیشتری وجود دارد که با افزایش سن، این کلیشهها را در مورد خود نیز به کار ببرند. این دیدگاههای منفی اولیه میتواند به پیامدهای زیانباری بیانجامد که بر سلامت جسمی و روانی، شناختی و حتی امید به زندگی تأثیر بگذارد. افزون بر این، افرادی که در اوایل زندگی دیدگاههای منفی نسبت به دوره ی سالمندی دارند، با افزایش سن، با کاهش حافظه بیشتری روبرو می شوند. از سوی دیگر، سالمندانی که دیدگاههای مثبتتری نسبت به پیری خود دارند، زندگی طولانیتر و از نظر عملکردی سالمتراند تا کسانی که دیدگاههای منفیتری دارند. نگرش کودکان نسبت به سالمندان نیز دز پژوهش های چندی بررسی شده است.برخی بررسی ها نشان داده اند کودکانی که در پیشدبستانی روزانه با بزرگسالان مسنتر تماس دارند، در مقایسه با کودکانی که چنین تماسی ندارند، نگرش مثبتتری نسبت به سالمندان نشان میدهند و میتوانند تفاوتهای بیشتری را در سن افراد مسنتر تشخیص دهند. همچنین جوانانی که پیوسته با بزرگسالان مسنتر در محل کار تعامل دارند، نگرش مثبتتری نسبت به آنها نشان میدهند، اما کسانی که با بستگان مسنتر زندگی میکنند، نگرشهای تبعیض آمیز سنی بیشتری دارند. این امر میتواند به تفاوت در کیفیت تماس تجربه شده در محل کار در مقایسه با تماس با بستگان مسنتر در خانه نسبت داده شود: تماس در محل کار احتمالاً با افراد مسنتر، با تماس در خانه با سالمندان وابسته تفاوت دارد.
اهمیت تماس با سالمندان
اهمیت فراوانی تماس بین نسلی و کیفیت آن نیز در بررسی های چندی برجسته شده است. یافته های این بررسی ها هیچ رابطهای میان فراوانی تماس بین نسلی و نگرشهای مرتبط با سن در نمونهای از دانشجویان دانشگاه نشان ندادند؛ اما افرادی که تماس با کیفیت خوب را گزارش میکردند، نگرشهای منفی کمتری نسبت به سالمندان داشتند. با آنکه این نمونه ها گویای کاهش تبعیض سنی در اثر تماس بین نسلی در جوانان است، اما از آنجا که جامعهی کنونی از نظر سنی تفکیک شده است، ممکن است فرصتهای کافی برای تماس مثبت و معنادار بین افراد جوانتر و مسنتر فراهم نشود. از سوی دیگرتغییر در ارزشهای اخلاقی و سیاسی همراه با فروپاشی ساختار خانواده های سنتی و پیشرفت فناوری رسانههای اجتماعی سبب گردیده است که افراد از سنین پایین با همسالان خود تعامل داشته باشند و از این رو هنجارهای اجتماعی که روابط بین نسلی را دارای ارزش نمیدانند، ممکن است گرایش افراد جوان را برای تعامل با اعضای گروههای سنی مختلف کاهش دهد. با توجه به این موضوع، یک نظرسنجی از بیش از ۲۰۰۰ نفر از مردم بریتانیا تأیید کرد که کمتر از یک سوم افراد بالای ۷۰ سال، دوست زیر ۳۰ سال و کمتر از یک سوم افراد زیر ۳۰ سال، دوست بالای ۷۰ سال داشتند. این نمونه ها نشاندهندهی وجود جامعهای با تفکیک سنی فزاینده است که پتانسیل سوءتفاهمهای بیننسلی را فراهم میکند و منجر به توسعهی نگرشهای تبعیضآمیز سنی میشودتماس گسترده جوانان با سالمندان
یک پیشرفت نسبتاً جدید در نظریه تماس، فرضیه تماس گسترده است. دانستن اینکه سایر اعضای گروه روابط مثبتی با اعضای گروه بیرونی دارند، میتواند نگرشهای مثبتتری را در گروه بیرونی ایجاد کند. در شرایط کنونی، این بدان معناست که دانستن اینکه همسالان همسن آنها روابط مثبتی با افراد سالمند دارند، ممکن است برای بهبود نگرش جوانان نسبت به سالمندان به طور کلی سودمند باشد. مشخص شده است که تماس گسترده، نگرشهای مثبتتری را نسبت به مجموعهای از گروههای انگخورده و به حاشیه راندهشده پیشبینی میکند، اما توانایی تماس گسترده در کاهش تبعیض سنی هنوز به صورت تجربی اثبات نشده است. با توجه به بررسی هایی که نشان میدهند شکاف بین نسلی در بسیاری از کشورهای توسعهیافته به اندازه شرایط دهه ۱۹۶۰ گسترده است، فرصتهای شکلگیری روابط مثبت بین جوانان و بزرگسالان مسنتر به طور فزایندهای محدود گردیده است. تماس گسترده میتواند به ویژه در فضای اجتماعی کنونی سودمند باشد.یکی دیگر از مزایای تماس گسترده این است که به افراد اجازه میدهد روابط بین گروهی را تجربه کنند و در عین حال از اضطرابهایی که اغلب با برخوردهای مستقیم بین گروهی همراه است، پرهیز کنند. همچنین میتواند در زمینه آمادهسازی اعضای گروههای مخالف برای تماس مستقیم در آینده مفید باشد. بنابراین، به نظر میرسد بررسی این موضوع که آیا تماس گسترده میتواند نتایج مثبت مشابهی در زمینه نگرش جوانان نسبت به سالمندان داشته باشد، هم ارزشمند و هم به موقع است.
میانجیهای تماس مستقیم و گسترده
با تأیید اینکه تماس مستقیم و گسترده میتواند تعصب را کاهش دهد،پژوهش های اخیر متغیرهای واسطهای را بررسی کردهاند. یکی از این متغیرها اضطراب بین گروهی است. افراد ممکن است نگران باشند که تعامل با اعضای گروه خارجی به طرد، شرم زدگی یا سوءتفاهم بیانجامد و بر افزایش تعصب تأثیر بگذارد. در واقع، اضطراب بین گروهی طیف گسترده ای از پیامدهای ناپسند از جمله نگرشهای منفی به گروه خارجی و دوری جستن از اعضای گروه خارجی را پیشبینی میکند. بررسی ها نشان دادهاند که تماس میان گروهی با کیفیت خوب میتواند اضطراب بین گروهی را کاهش دهد و به طور غیرمستقیم انواع تعصب از جمله تبعیض سنی را کاهش دهد. همچنین تماس با کیفیت خوب با بزرگسالان مسنتر، نگرانیهای جوانان را در مورد برخوردهای قریبالوقوع بین نسلی کاهش میدهد، که به نوبه خود نگرش آنها را نسبت به بزرگسالان مسنتر به طور کلی بهبود میبخشد.گونه دیگری از اضطراب مرتبط با تبعیض سنی، اضطراب پیری است که آن را به عنوان «نگرانی همراه با پیشبینی از دست دادنها در هنگام پیری خود» تعریف کردهاند. بنابراین، در حالی که اضطراب بین گروهی به دلیل نگرانی در زمینه پیامدهای تعاملات بین گروهی ایجاد میشود، گمان می رود که اضطراب پیری از نگرانیهای مربوط به جنبههای منفی پیری خود فرد ناشی میشود. این امر می تواند به نگرانی در زمینه از دست دادن استقلال، دوستان نزدیک و بستگان و سلامت جسمی و روانی سالمند، بیانجامد. در نتیجه، سالمندان ممکن است با یادآوری پیامدهای اجتنابناپذیر پیری خود، تهدیدی برای جوانان باشند برخی بر این باورند که افراد با بدنام کردن نهادهایی که به عنوان یادآوری سرنوشت خود عمل میکنند، با اضطراب ناشی از چنین تهدیدهایی مقابله میکنند. بررسی های انجام شده، همبستگی مثبتی بین اضطراب پیری و تبعیض سنی گزارش کردهاند.
بررسی ها همچنین نشان داده اند که تماس بین نسلی میتواند اضطراب پیری را کاهش دهد و به طور غیرمستقیم تبعیض سنی را نیز کم کند. همچنین تماس های پیوسته بین نسلی با تبعیض سنی کمتر در جوانان مرتبط است و این کاهش تبعیض سنی با کاهش اضطراب پیری همراه است: هرچه جوانان بیشتر با بزرگسالان مسنتر تماس داشته باشند، کمتر نگران پیری خود هستند و کمتر تبعیض سنی نشان میدهند.
تغییر هنجار های درون گروهی
متغیر دیگری که نشان دهنده میانجیگری تأثیرات مثبت تماس است، هنجارهای درون گروهی است. هنجارهای درونگروهی، درک مشترک بین اعضای درونگروه در زمینه رفتار، افکار، ارزشها و باورهای مناسب مبتنی بر گروه است. هنجارهای درونگروهی به ویژه در موقعیتهایی که تماس طولانی است، اهمیت دارند و بخش جداییناپذیری از این فرآیند هستند. دانستن اینکه اعضای درونگروه، روابط مثبتی با اعضای برونگروه دارند، میتواند با گستردهتر و آشناتر جلوه دادن چنین روابطی، پذیرش آنها را افزایش دهد.متغیر میانجی دیگری که باید به آن اشاره شود، خودافشاگری است که به اشتراکگذاری داوطلبانه اطلاعات خصوصی یا شخصی اشاره دارد. خودافشاگری برای شکلگیری و حفظ روابط بین فردی مثبت ضروری است. افشای صمیمانه اطلاعات خصوصی، اعتماد بین فردی و علاقه به افشاگر را افزایش میدهد. خودافشاگری همچنین برای گسترش روابط مثبت بین گروهی و کاهش تعصب مهم است. خودافشاگری توسط یک عضو گروه بیرونی در طول یک فعالیت مشارکتی بین گروهی، نه تنها علاقه به افشاگر را افزایش میدهد، بلکه نگرش نسبت به گروه بیرونی را به طور کلی بهبود میبخشد. رابطه مثبت بین تماس گسترده و نگرشهای برونگروهی نیز می تواند به افزایش گرایش به خودافشاگری به یک عضو گروه بیرونی بیانجامد. این یافتهها تأیید میکنند که خودافشاگری برای گسترش روابط مثبت بین گروهی در جوانان و کاهش تعصب مهم است.
افزایش شناخت و آگاهی از شرایط سالمندان
برخی از کارشناسان بر این باورند که تماس پیوسته و پی در پی با افراد مسن با دانش دقیقتر در باره پیری و نگرش مثبتتر نسبت به افراد سالمند مرتبط است. سایر کارشناسان باور دارند که کیفیت، اما نه کمیت تماس بین نسلی، با تبعیض سنی مرتبط است. بیشتر بررسی ها برای ارزیابی نگرشهای صریح افراد نسبت به سالمندان به مقیاسهای خودگزارشی متکی بودهاند. تنها در شمار کمی از بررسی ها، تماس میان گروهی در برگیرنده معیارهای نگرش صریح و ضمنی بودهاند و یافتهها متناقض هستند. برخی پژوهش ها نشان دادهاند که نگرشهای ضمنی برونگروه به کمیت تماس بستگی دارد. اما یافته های برخی بررسی های دیگرگویای آن هستند که اثرات تماس بر نگرشهای ضمنی توسط کیفیت تماس هدایت میشود. ازاین رو، پیوندهای ویژه میان جنبههای خاص تماس (کمیت در برابر کیفیت) و ابعاد مختلف نگرشها بینتیجه باقی میمانند. فرآیندهای تعدیلکننده و میانجیگری چگونگیتعمیم اثرات تماس از پدربزرگ و مادربزرگ به همه سالمندان خارج از چارچوب خانواده، یک مسئله برجسته در کاهش تبعیض سنی است. بررسی های پیشین در زمینه تماس میان فرهنگی نشان دادهاند به میزانی که اعضای برونگروه به عنوان بخشی از گروه خودی شمرده میشوند، میتواند نقش کلیدی در تعدیل اثرات تماس مثبت بین گروهی بر نگرشهای تعمیمیافته داشته باشد. منطقی است که انتظار داشته باشیم اثرات تماس زمانی قویترمی شود که پدربزرگ و مادربزرگ فرد به عنوان نمایندگان سالمندان پذیرفته شوند. مکانیسمهای اساسی اثرات تماس نیز توجه گستردهای را از سوی پژوهشگران به خود جلب کرده است. اضطراب میان گروهی به عنوان احساس ناراحتی و نگرانی هنگام قرار گرفتن در موقعیت تماس با افراد خارج از گروه تعریف میشود.بنابراین، وضعیت سالمندان پیامدهایی برای عملکرد کل جوامع دارد. اگرچه تقریباً دو برابر شدن امید به زندگی دستاوردی چشمگیر بود، اما همزمان با آن پیشرفتی در توانایی ما برای کاهش شرایط ناتوانکنندهی دوران پیری میسر نشد. همچنین پیشرفتهای جامعهشناختی برای ایجاد جهانی که به نیازهای افراد بسیار پیر و بسیار جوان پاسخگو باشد، وجود نداشت. برای تحقق پتانسیل بزرگ زندگی طولانیتر، دانشمندان باید به درک جامعتری از سالمندی و عوامل اجتماعی، روانی وزیست شناختی که در نتایج بهینه نقش دارند، داشته باشند. همراه با پیشرفتهای چشمگیر در عوامل تعیینکنندهی ژنتیکی طول عمر و حساسیت به بیماریهای مرتبط با سن، آگاهی از اهمیت حیاتی عوامل محیطی که زمینههای ژنتیکی را تعدیل و حتی جایگزین میکنند، افزایش یافته است. این مجموعه، دیدگاهی متعادل از عوامل متقابل که در پیری انسان نقش دارند، ارائه میدهد.
تست مهارتهای اجتماعی نوجوانان
تست تفکر انتقادی
تست رضایت شغلی
تست ارزشهای آلپورت
تست سبک یادگیری وارک