زوال عقل (خرد زدودگی) یا دمانس
علائم و نشانههای زوال عقل
زوال عقل یا خردزدودگی یک نشانگان یا سندرم است (نه یک بیماری واحد)، با کاهش شدید توانمندی های شناختی همراه است و در زندگی همه روزه اختلال پدید میآورد. این بیماری معمولاً اندک اندک پدید می آید و علائم آن میتواند بر پایه نوع بیماری از فردی تا فرد دیگر متفاوت باشد. با این حال، علائم و نشانههای اصلی در بیشترشکل های آن دیده میشود.علائم اصلی خرد زدودگی
از دست دادن حافظه به ویژه حافظه کوتاه مدت (برای نمونه فراموش کردن گفتگوهای اخیر، قرار دیدارها یا جای نگهداری چیزها).پرسیدن پی در پی پرسش های یکسان.
مشکلات زبانی و ارتباطی
دشواری یافتن واژه های مناسب (مشکل در یافتن کلمات).
مشکل در دنبال کردن یا پیوستن به گفتگوها.
اشتباه در نام بردن چیزها یا افراد.
گم شدن در مکانهای آشنا.
گیجی در مورد زمان، مکان یا افراد (مانند ندانستن تاریخ روز یا محل ).
توان داوری و تصمیمگیری ضعیف
رفتار نامناسب یا تصمیم های مالی ضعیف.
داشتن پوشاک نامناسب با توجه به آب و هوا یا موقعیتهای اجتماعی.
دشوار بودن انجام وظایف پیچیده
مشکل در مدیریت امور مالی، آشپزی یا پیروی از راهنماها.
دشواری برنامهریزی یا سازماندهی وظایف.
تغییرات در خلق و خو، شخصیت یا رفتار
افسردگی، اضطراب، تحریکپذیری، بیتفاوتی یا کنارهگیری اجتماعی.
بدگمانی، سوء ظن داشتن یا پرخاشگر شدن.
ناهماهنگی و کارکرد های حرکتی نامناسب
مشکل در راه رفتن، دست و پا چلفتی بودن یا تغییر در دست خط (به ویژه در مراحل بعدی یا با زوال عقل مرتبط با پارکینسون).
علائم نخستینی (مرحله ملایم)
اختلال های جزئی حافظهدشواری در یافتن واژه های مناسب
گم کردن زمان
تغییرات خفیف خلق و خو یا گوشهگیری
کاهش ابتکار یا علاقه نداشتن به شرکت کردن در فعالیتها
مرحله متوسط
از دست دادن حافظه آشکارترافزایش گیجی
مشکل در شناخت افراد
سرگردان شدن یا گم شدن
نیاز به کمک در مراقبت شخصی (مثلاً حمام کردن، لباس پوشیدن)
مرحله شدید
ناتوانی در برقراری ارتباط با سایریناز دست دادن تواناییهای بدنی (مانند راه رفتن، بلع)
وابستگی کامل به دیگران برای مراقبت
تفاوت علائم بر پایه نوع زوال عقل
علائم متمایز نوع زوال عقل
آلزایمر: از دست دادن حافظه برجستهترین علامت اولیه است.زوال عقل عروقی: تغییرات ناگهانی، پیشرفت گام به گام، مشکلات بیشتر در عملکرد اجرایی
زوال عقل اجسام لویی: توهمات بصری، علائم شبیه پارکینسون، نوسان شناخت
زوال عقل پیشانی-گیجگاهی (FTD) تغییر شخصیت، عدم بازداری، مشکل در زبان قبل از از دست دادن حافظه
همه گیرشناسی خرد زدودگی در جهان
شیوع و بروز جهانیدر سال ۲۰۲۱، تقریباً ۵۷ میلیون نفر در سراسر جهان با زوال عقل زندگی میکردند. پیش بینی میی شود تا سال ۲۰۵۰ به بیش از ۱۵۰ میلیون نفر برسد. سالانه نزدیک به ۱۰ میلیون مورد جدید تشخیص داده میشود.
میزان شیوع زوال عقل تقریباً هر ۲۰ سال دو برابر میشود - روندی که بیشتر به دنبال پیر شدن جمعیت جهانی پدید آمده است.
الگوهای منطقهای و جمعیتی
هم اکنون، ۶۰ تا ۶۵ درصد از کل افراد مبتلا به زوال عقل در کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط زندگی میکنند - سهمی که پیشبینی میشود تا سال ۲۰۴۰-۲۰۵۰ به بیش از ۷۰ درصد افزایش یابد.
کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط با چالشهای سختی در تشخیص و مراقبت از این بیماران رو برو هستند. در برخی از مناطق (برای نمونه بخشهایی از هند) گزارش شده است که نزدیک به ۹۰ درصد از موارد زوال عقل تشخیص داده نمیشوند.
بیشترین میزان افزایش موارد خرد زدودگی در آسیا - به ویژه چین و هند - و همچنین آمریکای لاتین و کشورهای جنوب صحرای آفریقا رخ میدهد.
در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، میزان شیوع زوال عقل در سال ۲۰۲۱ ،۱5 نفر در هر ۱۰۰۰ نفر بوده است و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۴۰ به ۵۰٪ نزدیک شود (حدود ۲.۲۵٪).
تفاوتهای سنی و جنسیتی
شیوع زوال عقل با افزایش سن به شدت افزایش مییابد و حدود ۵ تا ۷٪ از افراد ۶۵ سال به بالا و ۲۰ تا ۴۰٪ از افراد ۸۵ سال به بالا را تحت تأثیر قرار میدهد.
زنان بیشتر از مردان تحت تأثیر قرار میگیرند: آنها حدود ۶۰ تا ۶۵٪ از موارد زوال عقل و مرگ و میر را تشکیل میدهند و همچنین بیشتر ساعات مراقبت بدون حقوق (حدود ۷۰٪) را به خود اختصاص میدهند.
انواع بیماری و عوامل خطر
شایعترین شکل این اختلال، بیماری آلزایمر است که نزدیک به ۶۰ تا ۷۰٪ از کل موارد زوال عقل را در سطح جهانی تشکیل میدهد.سایر انواع رایج شامل زوال عقل عروقی است که به صورت منطقهای متفاوت است: تا ۵۰٪ از زوال عقلها در ژاپن، حدود ۲۰ تا ۴۰٪ در اروپا و حدود ۱۵٪ در آمریکای لاتین.
عوامل خطر اصلی شامل سن، ژنتیک، بیماریهای قلبی عروقی (فشار خون بالا، سکته مغزی، دیابت)، سیگار کشیدن، چاقی و سطح پایین تحصیلات است.
روندها و پیشبینیها
اگرچه میزان بروز و مرگ و میر بر پایه سن در دهههای اخیر نسبتاً ثابت مانده است، اما موارد زوال عقل و مرگ و میر مرتبط با آن به دلیل افزایش جهانی سن جمعیت به شدت افزایش یافته است.
تا سال ۲۰۳۶، موارد بیماری آلزایمر به تنهایی ممکن است به بیش از ۱۹ میلیون نفر در سراسر جهان برسد.
بار اقتصادی و اجتماعی
هزینه اقتصادی جهانی زوال عقل از ۸۱۸ میلیارد دلار آمریکا در سال ۲۰۱۵ (۱.۱٪ از تولید ناخالص داخلی جهانی) به بیش از ۱.۳ تریلیون دلار آمریکا در سال ۲۰۱۹ افزایش یافته است و انتظار میرود تا سال ۲۰۳۰ به ۲.۸ تریلیون دلار آمریکا برسد.
بخش بزرگی از این هزینه به دلیل مراقبت های غیررسمی توسط اعضای خانواده است که اغلب نزدیک به ۵ ساعت در روز را به مراقبت از این افراد اختصاص میدهند.
چگونه میتوان از زوال عقل پیشگیری کرد؟
پیشگیری از زوال عقل شامل ترکیبی از انتخابهای سبک زندگی و مدیریت عوامل بهداشتی است که بر سلامت مغز تأثیر میگذارند. در حالی که هیچ راه تضمینی برای پیشگیری کامل از زوال عقل وجود ندارد، بسیاری از راهبردهای پیشگیرانه و درمانی میتوانند خطر را به میزان چشمگیری کاهش دهند یا آغاز شدن آن را به تأخیر بیندازند. در اینجا چند رویکرد کلیدی ارائه شده است:1. حفظ یک رژیم غذایی سالم
در پیش گرفتن یک رژیم غذایی متعادل، سرشار از میوهها، سبزی ها، غلات کامل، پروتئینهای بدون چربی و چربیهای سالم.
برگزیدن رژیم غذایی مدیترانهای یا رژیم غذایی مبنی بر کاهش فشار خون بالا، اغلب برای سلامت مغز توصیه میشوند.
کاهش دادن مصرف چربیهای اشباع، قند و غذاهای فرآوری شده .
2. ورزش منظم
داشتن دست کم 150 دقیقه ورزش هوازی متوسط در هفته (پیادهروی، شنا، دوچرخهسواری).
ورزش جریان خون به مغز را بهبود میبخشد و از سلامت قلب و عروق پشتیبانی میکند.
3. تحریک ذهنی
فعال نگه داشتن مغز از راه مطالعه، حل معما، بازی، یادگیری مهارتهای تازه یا انجام کارهای ذهنی چالشبرانگیز.
تعامل های اجتماعی و سرگرمیها نیز میتوانند سبب برانگیختن کارکرد های شناختی شوند.
۴. سلامت قلب و عروق را مدیریت کنید
کنترل فشار خون، کلسترول و دیابت، زیرا این شرایط میتوانند خطر زوال عقل را افزایش دهند.
خودداری از سیگار کشیدن و مصرف الکل.
۵. داشتن خواب با کیفیت
داشتن ۷ تا ۹ ساعت خواب در شب.
۶. تعامل اجتماعی
حفظ ارتباطات اجتماعی برای کاهش انزوا و افسردگی، که از عوامل خطر زوال عقل به شمار می روند.
۷. معاینات پزشکی منظم
مدیریت بیماری های مزمن و توجه داشتن به آنها.
تشخیص زودهنگام کاهش توانمندی های شناختی میتواند بهره گیری از مداخلاتی را که ممکن است پیشرفت بیماری را کُند کند، در پی داشته باشد.